Hayotning hujayra darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari

Mavzular

Hujayra – tiriklik birligi

Hujayra tiriklikning tuzilish, funksional, rivojlanish birligi. Barcha tirik organizmlar hujayradan tuzilgan, hayotiy jarayonlar hujayrada amalga oshadi. Shuning uchun ham hujayra hayotning tuzilish, funksional, rivojlanish va irsiy birligidir. Shu bilan birga hujayra o‘ziga xos xususiyatlarga ega, ma’lum qonuniyatlar asosida mavjud bo‘lgan biologik sistemadir.

Hayotning tuzilish birligi sifatida hujayra biomolekulalardan tashkil topgan tizim sanaladi. Hujayraning tizim sifatidagi xususiyatlari ko‘p jihatdan molekula darajasiga, ya’ni uning komponentlari va shu komponentlarning faoliyatida aks etadi. DNK molekulasi hujayra oqsillari sintezi jarayonlarining boshqarilishini belgilovchi genetik kodni saqlaydi. Hujayraning asosiy membranali tuzilmalari lipid va oqsil molekulalardan tashkil topgan (19-rasm).

Hujayra darajasining xususiyatlari

Molekular darajada DNK reduplikatsiya jarayoni mexanizmlari aks etsa, hayotning hujayra darajasida bu jarayon hujayraning faoliyati sifatida namoyon bo‘ladi.

Hayotning hujayra darajasi kimyoviy birikmalarning komplekslari, plazmatik membrana, organoidlar, yadro kabi tarkibiy qism (komponent)lardan iborat. Hujayraning yaxlit tizim sifatidagi xususiyatlarini bu komponentlarning o‘zaro munosabatlari belgilaydi.

Evolutsiya jarayonida ilk bor hujayra darajasiga xos xususiyatlar – hujayra metabolizmi, genetik axborotning hujayradan hujayraga berilishi kabi xususiyatlar paydo bo‘lgan. Yerda hayot paydo bo‘lishi aynan hujayraning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq.

Hayotning hujayra darajasida DNK va RNKning biologik funksiyalari, matritsali sintez reaksiyalari, hujayra hayotiy jarayonlarining fermentativ boshqarilishi kabi muhim hodisalar sodir bo‘ladi. Hujayra darajasidan boshlab genetik axborotni nasldan naslga o‘tkazish orqali avlodlar davomiyligi va hayotning uzluksizligi ta’minlanadi.

Ko‘p hujayrali organizmlar

Evolutsiya natijasida hujayralarning ixtisoslashuvi tufayli bir-biridan shakli, jarayonlari, funksiyalari bilan farqlanadigan xilma-xil hujayralar kelib chiqqan. Bu esa o‘z navbatida to‘qima va organlarning paydo bo‘lishi va pirovardida mustaqil hayot kechiradigan yaxlit tizim, ya’ni ko‘p hujayrali organizmlarning kelib chiqishiga olib keldi. Shuning uchun ham hujayra tiriklikning eng kichik tuzilish va funksional birligi hisoblanadi (20-rasm).

Hujayra nazariyasining asosiy qoidalari. Hujayra nazariyasi – barcha tirik organizmlar kelib chiqishi, tuzilishi, rivojlanishining bir ekanligini e’tirof etuvchi umumbiologik qonuniyatdir.

Teodor Shvann va Mattias Shleyden hujayra haqida to‘plangan ma’lumotlarga asoslanib hujayra nazariyasini yaratdilar (1838–1839-yillar). O‘simlik va hayvon organizmlari uchun umumiy hisoblangan hujayraviy tuzilish tamoyillarini ko‘rsatib berdilar.

Nazariya qoidalari

Hujayra nazariyasining bundan keyingi rivojlanishi ko‘pgina kashfiyotlarga bog‘liq. Rudolf Virxov hujayrasiz hayot yo‘qligi, hujayra faqat avval mavjud hujayralarning bo‘linishidan paydo bo‘lishi, hujayra hayotning hamma xossalariga ega bo‘lgan eng kichik morfologik element ekanligi va hujayraning asosiy struktura elementi protoplazmasi bilan yadrosi ekanligini isbot qilib berdi. Karl Ber barcha ko‘p hujayrali organizmlarning rivojlanishi bitta tuxum hujayradan boshlanishini isbotladi. Hozirgi vaqtda hujayra nazariyasining asosiy qoidalari quyidagilardan iborat:

• 1. Hujayra tiriklikning tuzilish, funksional va rivojlanish birligidir.
• 2. Har bir yangi hujayra dastlabki hujayraning bo‘linishi natijasida hosil bo‘ladi.
• 3. Bir va ko‘p hujayrali organizmlarning hujayralari tuzilishi va fiziologik jarayonlari jihatidan o‘xshash.
• 4. Ko‘p hujayrali organizmlarda har xil ixtisoslashgan hujayralar birgalikda to‘qimalarni hosil etadi.
• 5. Hujayraviy tuzilish irsiy axborotning saqlanishi va nasllarga berilishini ta’minlaydi.

Hujayralar qiyosi: bakteriya, zamburug‘

Tirik organizmlar hujayralarining qiyosiy xarakteristikasi

• Bakteriya hujayrasi – irsiy axborot sitoplazmada nukleoid va plazmidalarda joylashgan
• Bakteriya hujayrasi – hujayra qobig‘i murein moddasidan iborat
• Bakteriya hujayrasi – ribosomalarga, ba’zan gazli vakuola – aerosomalar ega
• Bakteriya hujayrasi – oziqlanish usuli geterotrof (parazit, saprofit) va avtotrof
• Bakteriya hujayrasi – ATF sintezi sitoplazmada, mezosomalarda sodir bo‘ladi
• Bakteriya hujayrasi – zaxira modda – polifosfatlar
• Zamburug‘ hujayrasi – irsiy axborot yadroda xromosomalarda joylashgan
• Zamburug‘ hujayrasi – hujayra qobig‘i xitin moddasidan iborat
• Zamburug‘ hujayrasi – mitoxondriya, endoplazmatik to‘r, ribosoma, Golji majmuasi, sitoskelet, lizosoma, zaxira oziq to‘planadigan vakuolalarga ega
• Zamburug‘ hujayrasi – oziqlanish usuli geterotrof (saprofit, parazit)
• Zamburug‘ hujayrasi – ATF sintezi sitoplazmada, mitoxondriyalarda sodir bo‘ladi
• Zamburug‘ hujayrasi – zaxira modda – glikogen

Hujayralar qiyosi: o‘simlik, hayvon

• O‘simlik hujayrasi – irsiy axborot yadroda xromosomalarda, mitoxondriyalarda, plastidalarda joylashgan
• O‘simlik hujayrasi – hujayra qobig‘i selluloza moddasidan iborat
• O‘simlik hujayrasi – mitoxondriya, endoplazmatik to‘r, ribosoma, Golji majmuasi, sitoskelet, hujayra markazi (tuban o‘simliklarda), plastida, hujayra shirasi bilan to‘lgan vakuolaga ega
• O‘simlik hujayrasi – oziqlanish usuli avtotrof, geterotrof (parazit)
• O‘simlik hujayrasi – ATF sintezi sitoplazmada, mitoxondriya va xloroplastlarda sodir bo‘ladi
• O‘simlik hujayrasi – zaxira modda – kraxmal
• Hayvon hujayrasi – irsiy axborot yadroda xromosomalarda, mitoxondriyada joylashgan
• Hayvon hujayrasi – qalin hujayra qobig‘i bo‘lmaydi
• Hayvon hujayrasi – mitoxondriya, endoplazmatik to‘r, ribosoma, Golji majmuasi, sitoskelet, hujayra markazi, lizosoma, qisqaruvchi vakuola, hazm qiluvchi vakuolaga ega
• Hayvon hujayrasi – oziqlanish usuli geterotrof (golozoy, parazit)
• Hayvon hujayrasi – ATF sintezi sitoplazmada, mitoxondriyalarda sodir bo‘ladi
• Hayvon hujayrasi – zaxira modda – glikogen

Hujayra nazariyasining ahamiyati

Hujayra nazariyasining ahamiyati. Hujayra – ko‘p hujayrali organizmlarning asosi bo‘lib, asosiy qurilish materiali hisoblanadi. Organizmlarning rivojlanishi bir hujayradan – zigotadan boshlanadi, shuning uchun hujayra tirik organizmlarning rivojlanish birligidir. Hujayra nazariyasi barcha tirik organizm hujayralarining tuzilishi va kimyoviy jihatdan o‘xshash ekanligini va organik olamning birligini tasdiqlaydi.

Tayanch so‘zlar: Teodor Shvann, Mattias Shleyden, Rudolf Virxov, Karl Ber, aerosomalar, mezosomalar.

Bilimingizni sinang