XotirAIJins bilan bog‘liq holda irsiylanish
Mavzular
Jinsiy xromosomadagi genlar
Genlar faqat autosomada emas, balki jinsiy xromosomalarda ham joylashgan. Autosomadagi genlar faoliyati erkak va urg‘ochi organizmlarda bir xil namoyon bo‘ladi. Jinsiy xromosomalarda joylashgan genlar jins bilan bog‘liq holda nasldan naslga o‘tadi.
Bu hodisa amerikalik T. Morgan va uning shogirdlari tomonidan drozofilada o‘rganilgan. Morgan drozofilaning ko‘z rangini irsiylanishini o‘rgandi. Ko‘zning qizil rangi dominant, oq rangi esa retsessiv ekanligi ma’lum bo‘ldi.
Ko‘z rangi: to‘g‘ri chatishtirish
Chatishtirish uchun olingan urg‘ochi qizil ko‘zli gomozigota drozofila genotipi XW+XW+, oq ko‘zli erkakniki XWY bo‘ladi. Ularni o‘zaro chatishtirish natijasida F1 dagi urg‘ochi va erkak drozofilalarning ko‘zi qizil bo‘ladi.
F2 dagi urg‘ochi drozofilalarning hammasi qizil ko‘zli, lekin ularning ½ qismi gomozigota, ½ qismi geterozigota holatda, erkaklarining ½ qismi qizil ko‘zli, ½ qismi oq ko‘zli bo‘ladi.
Resiprok chatishtirish
Agar chatishtirish uchun oq ko‘zli urg‘ochi pashshalar bilan qizil ko‘zli erkak pashshalar olinsa (resiprok chatishtirish), F1 da hosil bo‘lgan erkak drozofilalar oq ko‘zli, urg‘ochi drozofilalar qizil ko‘zli bo‘ladi. F2 dagi urg‘ochi drozofilalarning ½ qismi qizil ko‘zli, ½ qismi oq ko‘zli bo‘ladi, erkaklarining ½ qismi qizil ko‘zli, ½ qismi oq ko‘zli bo‘ladi (50-rasm).
X xromosomaga bog‘liq belgilar
Urg‘ochi organizm gomogameta, erkak geterogameta bo‘lgan taqdirda, jins bilan bog‘liq belgilar boshqa organizmlarda ham shunday usulda avloddan avlodga beriladi. Gemofiliya, daltonizm, muskul distrofiyasi X xromosomaga bog‘liq holda irsiylanadi.
Tovuq va xo‘rozlarda irsiylanish
Urg‘ochisi geterogameta bo‘lgan organizmlarda jins bilan birikkan belgilarning irsiylanishi boshqacharoq kechadi. Masalan, tovuq va xo‘rozlarning pati chipor bo‘lishi dominant, qora rangda bo‘lishi retsessiv genlarga bog‘liq. Ular X xromosomada joylashgan.
Agar qora patli (b) tovuq bilan chipor (B) patli xo‘roz chatishtirilsa F1 avloddagi tovuq va xo‘rozlarning pati chipor rangda bo‘ladi. F1 dagi xo‘roz va tovuqlar o‘zaro chatishtirilsa, F2 avlodning barcha xo‘rozlari chipor, tovuqlarining ½ qismi chipor, ½ qismi qora patli bo‘ladi.
Retsiprok chatishtirish va Y xromosoma
Retsiprok chatishtirishda, ya’ni chipor tovuq bilan qora xo‘roz chatishishidan olingan F1 parrandalarning tovuqlari qora, xo‘rozlari chipor rangda bo‘ladi. Ularning ikkinchi avlodida tovuq va xo‘rozlarning ½ qismi chipor, ½ qismining pati qora rangda bo‘ladi.
Organizmlardagi ayrim belgilar Y xromosomada joylashgan genlar orqali irsiylanadi.
Bilimingizni sinang
Jinsiy xromosomalardagi genlarning jins bilan bog‘liq irsiylanishini drozofilada kim o‘rgangan?
- T. Morgan va uning shogirdlari
- U. Betson
- G. Mendel
- R. Pennet
To‘g‘ri javob: T. Morgan va uning shogirdlari. Bu hodisa T. Morgan va uning shogirdlari tomonidan drozofilada o‘rganilgan.
T. Morgan drozofilada ko‘z rangi irsiylanishini o‘rganganda qaysi rang dominant, qaysisi retsessiv ekanligi aniqlandi?
- Ikkalasi ham retsessiv
- Oq ko‘z dominant, qizil ko‘z retsessiv
- Qizil ko‘z dominant, oq ko‘z retsessiv
- Ikkalasi ham dominant
To‘g‘ri javob: Qizil ko‘z dominant, oq ko‘z retsessiv. Ko‘zning qizil rangi dominant, oq rangi retsessiv.
Qizil ko‘zli gomozigota urg‘ochi (XW+XW+) va oq ko‘zli erkak (XWY) drozofilalar chatishtirilishi haqida qaysi hukmlar to‘g‘ri? I. F1 dagi urg‘ochi va erkaklarning ko‘zi qizil bo‘ladi; II. F2 dagi erkaklarning hammasi oq ko‘zli bo‘ladi; III. F2 dagi urg‘ochilarning hammasi qizil ko‘zli, ½ qismi gomozigota, ½ qismi geterozigota.
- Faqat I
- I va II
- I va III
- II va III
To‘g‘ri javob: I va III. F2 erkaklarining ½ qismi qizil, ½ qismi oq ko‘zli bo‘ladi, shuning uchun II hukm noto‘g‘ri.
Oq ko‘zli urg‘ochi va qizil ko‘zli erkak drozofilalar chatishtirilganda (resiprok chatishtirish) F1 avlod qanday bo‘ladi?
- Erkaklari oq, urg‘ochilari qizil ko‘zli
- Hammasi oq ko‘zli
- Hammasi qizil ko‘zli
- Erkaklari qizil, urg‘ochilari oq ko‘zli
To‘g‘ri javob: Erkaklari oq, urg‘ochilari qizil ko‘zli. Resiprok chatishtirishda F1 erkaklari oq ko‘zli, urg‘ochilari qizil ko‘zli bo‘ladi.
Qaysi qatorda X xromosomaga bog‘liq holda irsiylanadigan belgilar to‘g‘ri keltirilgan?
- Daltonizm, braxidaktiliya, muskul distrofiyasi
- Gemofiliya, o‘roqsimon anemiya, daltonizm
- Gemofiliya, braxidaktiliya, o‘roqsimon anemiya
- Gemofiliya, daltonizm, muskul distrofiyasi
To‘g‘ri javob: Gemofiliya, daltonizm, muskul distrofiyasi. Gemofiliya, daltonizm va muskul distrofiyasi X xromosomaga bog‘liq irsiylanadi.
Qora patli (b) tovuq bilan chipor (B) patli xo‘roz chatishtirildi (genlar X xromosomada). F1 o‘zaro chatishtirilganda F2 qanday bo‘ladi?
- Barcha tovuqlar chipor, xo‘rozlarning ½ qismi chipor, ½ qismi qora
- Xo‘roz va tovuqlarning hammasi chipor
- Barcha xo‘rozlar chipor, tovuqlarning ½ qismi chipor, ½ qismi qora
- Xo‘rozlarning ½ qismi qora, tovuqlarning hammasi qora
To‘g‘ri javob: Barcha xo‘rozlar chipor, tovuqlarning ½ qismi chipor, ½ qismi qora. Urg‘ochisi geterogameta bo‘lgan tovuqlarda F2 da xo‘rozlar hammasi chipor, tovuqlarning yarmi chipor, yarmi qora bo‘ladi.
Genlar va ularning irsiylanish xususiyatini moslang: 1) autosomadagi genlar; 2) jinsiy xromosomadagi genlar; 3) gemofiliya geni; a) jins bilan bog‘liq holda nasldan naslga o‘tadi; b) erkak va urg‘ochi organizmlarda bir xil namoyon bo‘ladi; c) X xromosomaga bog‘liq irsiylanadi.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-c, 2-a, 3-b
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-b, 2-a, 3-c
To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. Autosoma genlari ikki jinsda bir xil namoyon bo‘ladi, jinsiy xromosoma genlari jins bilan bog‘liq, gemofiliya X ga bog‘liq.
Chipor tovuq bilan qora xo‘roz chatishtirilganda (retsiprok chatishtirish) F1 parrandalar qanday rangda bo‘ladi?
- Hammasi chipor
- Hammasi qora
- Tovuqlari chipor, xo‘rozlari qora
- Tovuqlari qora, xo‘rozlari chipor
To‘g‘ri javob: Tovuqlari qora, xo‘rozlari chipor. Retsiprok chatishtirishda F1 tovuqlari qora, xo‘rozlari chipor bo‘ladi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash