XotirAIHujayra muhandisligi asosida hayvonlar irsiyatini o‘zgartirish. Gibridoma
Mavzular
Ko‘p tuxum hujayra olish
Hujayra va gen muhandisligi yutuqlari hayvon zotlarini yaxshilash uchun ham tatbiq etilgan. Bu yo‘nalishdagi dastlabki biotexnologiyalardan biri yuqori xo‘jalik va genetik ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan qoramol zotlari tuxum hujayrasining ko‘plab hosil bo‘lishiga erishish edi. Ma’lumki, sigirlar bir yilda faqat bir dona, ba’zan 2 dona tuxum hujayra hosil qiladi. Shu sabab nomdor qoramol zotini zudlik bilan ko‘paytirish imkoni bo‘lmagan. Ko‘p miqdorda yuqori sifatli sut beruvchi qoramolga ma’lum gormon inyeksiya qilinib, ko‘plab tuxum hujayra olishga erishiladi. Bu tuxum hujayralar bachadondan olinib, sun’iy urug‘lantiriladi va hosil bo‘lgan zigota xo‘jalik ahamiyati kam, xashaki sigir bachadoniga kiritiladi, ya’ni implantatsiya qilinadi. Natijada xashaki o‘gay ona qoramoldan qimmatbaho zotli avlod olinadi. Bu biotexnologiya bizning mamlakatimizda ham qo‘llaniladi.
Transgen hayvonlar
AQSHning dunyoga mashhur Monsanto kompaniyasi gen muhandisligi usuli bilan o‘sish gormonini (growth hormone) ishlab chiqarib, sigirlarga inyeksiya qildi va shu yo‘l bilan sigirlardan sog‘iladigan sut miqdorini oshirishga erishdi.
Zigota (urug‘langan tuxum hujayra)ga har xil genlarni mikroinyeksiya qilib, transgen sichqon yoki kalamush olish ko‘plab laboratoriyalarda bajarildi. Mamlakatimizda akademik J. H. Hamidov rahbarligida shu usulni qo‘llab, quyon zigotasiga o‘sish gormoni geni kiritildi va odatdagiga nisbatan yirik va tez o‘suvchi transgen quyon olindi.
Klon va Gyordon tajribasi
Hayvonlarni klonlash. Bir bakteriya hujayrasi bo‘linishi natijasida hosil bo‘lgan bakteriya koloniyasiga klon deb aytiladi. O‘simliklarning kloni bir hujayradan sun’iy sharoitda ko‘paytirilib yoki vegetativ ko‘paytirish usuli bilan olinadi. Yuksak hayvonlar vegetativ yo‘l bilan ko‘paymasligi sababli ularning klonini olish yaqin kunlargacha muammo bo‘lib kelar edi.
1977-yili J.Gyordon tomonidan hujayra muhandisligini qo‘llash natijasida yuksak hayvonlar klonlarini yaratish biotexnologiyasi ishlab chiqildi (73-rasm).
Roslin va qo‘y klonlanishi
1997-yil Shotlandiyaning Roslin instituti olimlari qo‘yning klonini yaratdilar. Bu tajribaga qadar yadrosi olib tashlangan zigotaga boshqa embrional hujayradan olingan yadro ko‘chirib o‘tkazilar va hosil bo‘lgan transplant tuxum hujayra o‘gay ona bachadoniga kiritilar (implantatsiya qilinar) edi. Shotlandiyaning Roslin instituti olimlari erishgan natijalarning J. Gyordon tajribasidan farqi shundaki, ular ilk bor yadrosi olib tashlangan zigotaga voyaga yetgan organizmning somatik hujayrasidan ajratilgan yadroni kiritib, yetuk organizm oldilar (74-rasm).
Gibridoma nima uchun kerak
Gibridomalar. Hujayra muhandisligi rivojlanishi gibridomalar olish biotexnologiyasini vujudga keltirdi va monoklonal antitanalar sintez qilish imkonini yaratdi.
Ma’lumki, normal hujayralar judasekin bo‘linib ko‘payadi va ularning bo‘linishi cheklangan. Rak hujayralar esa tez va cheksiz bo‘linadi. Biror foydali oqsil sintezlovchi normal hujayra biomassasini sun’iy sharoitda ko‘paytirib, shu oqsil moddani ko‘plab ishlab chiqarsa bo‘ladi. Lekin normal hujayralardan yetarli biomassa olish cheklangan bo‘lganligi uchun bunday muammolar o‘z yechimini topmagan edi.
Gibridoma olish
1975-yilda ingliz olimlari Keler va Milshteyn sun’iy sharoitda antitana sintezlovchi limfotsit hujayrasi bilan cheksiz va tez bo‘linuvchi rak hujayrasini bir-biriga qo‘shish natijasida tabiatda uchramaydigan gibrid hujayra yaratdilar. Bunday gibrid hujayra gibridoma deb ataladi. Natijada sun’iy sharoitda antitana sintez qiluvchi hujayraning cheksiz ko‘payishiga erishildi.
Gibridoma hujayrasini maqsadga muvofiq har qanday hujayrani rak hujayrasi bilan biriktirish yo‘li bilan hosil qilish mumkin. Bu texnologiyani hozirgi kunda qimmatbaho oqsil regulatorlar, antitana va gormonlar sintezida gen muhandisligi bilan barobar ishlatish mumkin. Shuning uchun hujayra muhandisligiga asoslangan biotexnologiyaning imkoniyati cheksiz hisoblanadi.
Bilimingizni sinang
Nomdor qoramol zotini zudlik bilan ko‘paytirish nima uchun imkonsiz bo‘lgan?
- Sigirlarning zigotasi bachadonga implantatsiya bo‘lmaydi
- Sigirlar har oyda o‘nlab tuxum hujayra hosil qiladi
- Sigirlar bir yilda faqat bir dona, ba’zan 2 dona tuxum hujayra hosil qiladi
- Sigirlar faqat vegetativ yo‘l bilan ko‘payadi
To‘g‘ri javob: Sigirlar bir yilda faqat bir dona, ba’zan 2 dona tuxum hujayra hosil qiladi. Sigir yiliga juda kam tuxum hujayra hosil qilgani uchun zotni tez ko‘paytirib bo‘lmagan.
Qimmatbaho zotli qoramol avlodini olish bosqichlarini ketma-ketlikda joylashtiring: 1) qoramolga gormon inyeksiya qilish; 2) tuxum hujayralarni bachadondan olish; 3) tuxum hujayralarni sun’iy urug‘lantirish; 4) zigotani xashaki sigir bachadoniga implantatsiya qilish.
- 1-3-2-4
- 2-1-3-4
- 1-2-4-3
- 1-2-3-4
To‘g‘ri javob: 1-2-3-4. Gormon ta’sirida ko‘p tuxum hosil bo‘ladi, ular olinib urug‘lantiriladi, zigota xashaki sigirga implantatsiya qilinadi.
AQSHning Monsanto kompaniyasi gen muhandisligi usuli bilan qaysi gormonni ishlab chiqarib, sigirlardan sog‘iladigan sut miqdorini oshirdi?
- O‘sish gormoni (growth hormone)
- Somatostatin
- Interferon
- Insulin
To‘g‘ri javob: O‘sish gormoni (growth hormone). Monsanto o‘sish gormonini ishlab chiqarib, sigirlarga inyeksiya qilgan va sut miqdorini oshirgan.
Akademik J. H. Hamidov rahbarligida quyon zigotasiga o‘sish gormoni geni kiritilganda qanday transgen quyon olindi?
- Tashqi muhitga chidamsiz, lekin tez ko‘payuvchi
- Sut miqdori ko‘p bo‘lgan
- Odatdagidan kichik va sekin o‘suvchi
- Odatdagiga nisbatan yirik va tez o‘suvchi
To‘g‘ri javob: Odatdagiga nisbatan yirik va tez o‘suvchi. Transgen quyon odatdagidan yirik va tez o‘suvchi bo‘lgan.
Yuksak hayvonlarning klonini olish yaqin kunlargacha nima uchun muammo bo‘lib kelgan?
- Ularning zigotasi yadrosiz bo‘ladi
- Ular faqat partenogenez yo‘li bilan ko‘payadi
- Ularning hujayralari umuman bo‘linmaydi
- Ular vegetativ yo‘l bilan ko‘paymaydi
To‘g‘ri javob: Ular vegetativ yo‘l bilan ko‘paymaydi. Yuksak hayvonlar vegetativ ko‘paymagani uchun klon olish qiyin bo‘lgan.
Klon deb nimaga aytiladi?
- Bir bakteriya hujayrasi bo‘linishidan hosil bo‘lgan bakteriya koloniyasiga
- Ikki xil hujayra qo‘shilishidan hosil bo‘lgan gibrid hujayraga
- Antitana sintezlovchi limfotsitlar to‘plamiga
- Kallus to‘qimadan o‘sib chiqqan embrionga
To‘g‘ri javob: Bir bakteriya hujayrasi bo‘linishidan hosil bo‘lgan bakteriya koloniyasiga. Klon – bitta bakteriya hujayrasi bo‘linishidan hosil bo‘lgan koloniya.
Roslin instituti olimlarining qo‘y klonlash tajribasi Gyordon tajribasidan qanday farq qiladi?
- Yadrosi olib tashlangan zigotaga boshqa embrional hujayra yadrosi kiritilgan
- Zigota yadrosi saqlangan holda unga rak hujayra yadrosi kiritilgan
- Yadrosi olib tashlangan zigotaga voyaga yetgan organizmning somatik hujayra yadrosi kiritilgan
- Tuxum hujayra o‘rniga bevosita limfotsit bachadonga kiritilgan
To‘g‘ri javob: Yadrosi olib tashlangan zigotaga voyaga yetgan organizmning somatik hujayra yadrosi kiritilgan. Roslinda yadro voyaga yetgan organizmning somatik hujayrasidan olingan, avvalgi tajribada esa embrional hujayradan.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Roslin instituti olimlari 1997-yil qo‘yning klonini yaratgan; II. Keler va Milshteyn 1975-yilda limfotsit va rak hujayrasini qo‘shib gibrid hujayra yaratgan; III. Gibridoma hosil qilishda antitana sintezlovchi limfotsit ikkinchi limfotsit bilan qo‘shiladi.
- Faqat I
- II va III
- I va II
- I va III
To‘g‘ri javob: I va II. Gibridoma limfotsitning rak hujayrasi bilan qo‘shilishidan hosil bo‘ladi; III noto‘g‘ri.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash