XotirAI logotipiXotirAI
🧬 11-sinf · Biologiya · 17-§.

Ekotizimlarning mahsuldorligi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Biomassa tushunchasi

Ekosistemada moddalarning uzluksiz davriy aylanishi, shuningdek, energiyaning yo‘nalishli oqimi sodir bo‘ladi. Buning natijasida organizmlar biomassasi hosil bo‘ladi. Tarixiy rivojlanish jarayonida muayyan ekosistemada jamlangan, barcha tirik organizmlar (organik moddalar)ning umumiy miqdori ekosistema biomassasini tashkil etadi.

O‘simliklar biomassasi fitomassa, hayvonlar biomassasi zoomassa deyiladi. Ekosistema biomassasi quruqlik ekosistemalarida maydon birligida quruq organik modda massasi birligi bilan: g/m2, kg/m2, kg/ga, t/km2, suv havzasi ekosistemalarida hajm birligida ifodalanadi.

Biologik mahsuldorlik

Produtsentlar quyosh energiyasi hisobiga birlamchi mahsulotni hosil qiladi va qabul qilinadigan quyosh energiyasining bir qismini biomassada to‘playdi. Ekosistema biomassasi va uning biologik mahsuldorligi bir-biridan keskin farqlanadi. Ekosistemada organik moddaning hosil bo‘lish tezligi biologik mahsuldorlik deyiladi.

Mahsuldorlik vaqt birligida (soat, sutka, yil), maydon birligida (kvadrat metrlar, gektar) yoki hajm birligida (suv ekosistemalari uchun litrlarda, kub metrlarda) sintezlangan biomassa miqdori bilan ifodalanadi. O‘rmondagi organizmlarning umumiy biomassasi yillik o‘sish – mahsuldorligidan ancha ko‘p bo‘ladi. Hovuzda fitoplanktonning umumiy biomassasi uncha ko‘p emas, ammo fitoplankton tez ko‘payishi hisobiga katta tezlikda mahsulot hosil qiladi.

Birlamchi mahsulot va 1% qoidasi

Tiklanishi va yangilanishi uchun qaysi modda va energiyadan foydalanishiga ko‘ra, ekosistemada birlamchi va ikkilamchi mahsuldorlik farqlanadi. Bunda hosil bo‘ladigan mahsulot mos ravishda birlamchi va ikkilamchi deyiladi. Fotosintez yoki xemosintez jarayonida avtotrof organizmlar (produtsentlar) tomonidan mineral moddalardan hosil qilinadigan biomassa birlamchi mahsulot deyiladi. Organik moddalarning asosiy qismini yashil o‘simliklar tashkil qiladi.

Quyosh energiyasining 100% dan taxminan 1% i xlorofill tomonidan o‘zlashtiriladi va organik molekulalar sintezida foydalaniladi (quyosh energiyasining qolgan 99% i qaytariladi, issiqlikka aylantiriladi yoki suv bug‘lanishiga sarflanadi). Bundan ko‘rinib turibdiki, quyosh energiyasining organik moddalar kimyoviy bog‘lari energiyasiga aylanishi samaradorligi o‘rtacha 1% ni tashkil etadi. Bunday qonuniyat «1% qoidasi» deb nomlanadi.

Ikkilamchi mahsulot

Birlamchi mahsuldorlik ekosistemaning eng muhim xususiyatidir. Unda to‘plangan energiya barcha konsumentlar hamda redutsentlarning yashashi va hayotiy jarayonlariga sarflanadi. Geterotrof organizmlar oziqning bir qismidan hayot faoliyatini ta’minlashga, qolgan qismidan o‘z tanasini qurishda foydalanadi. Konsumentlar va redutsentlar ta’sirida organik moddalarning qisman parchalanishidan hosil bo‘lgan biomassa ikkilamchi mahsulot deyiladi.

Bilimingizni sinang

Muayyan ekosistemada jamlangan barcha tirik organizmlar (organik moddalar)ning umumiy miqdori nima deyiladi?
  1. Detrit
  2. Biologik mahsuldorlik
  3. Birlamchi mahsulot
  4. Biomassa

To‘g‘ri javob: Biomassa. Ekosistemada jamlangan barcha tirik organizmlarning umumiy miqdori biomassadir.

Atamalarni ularning ma’nosi bilan moslang: 1) fitomassa; 2) zoomassa; 3) biologik mahsuldorlik. a) hayvonlar biomassasi; b) o‘simliklar biomassasi; c) organik moddaning hosil bo‘lish tezligi
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-c, 2-a, 3-b
  3. 1-b, 2-a, 3-c
  4. 1-b, 2-c, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. Fitomassa – o‘simliklar, zoomassa – hayvonlar biomassasi; mahsuldorlik – organik modda hosil bo‘lish tezligi.

O‘rmon va hovuz ekosistemalarida biomassa hamda mahsulot hosil bo‘lish tezligi haqida qaysi fikr to‘g‘ri?
  1. O‘rmonda mahsulot hovuzdagiga qaraganda katta tezlikda hosil bo‘ladi
  2. Hovuzda fitoplankton biomassasi o‘rmon biomassasidan ko‘p bo‘ladi
  3. Ikkalasida ham biomassa yillik o‘sishdan ancha kam bo‘ladi
  4. O‘rmonda biomassa yillik o‘sishdan ko‘p; fitoplankton biomassasi kam, lekin mahsuloti tez hosil bo‘ladi

To‘g‘ri javob: O‘rmonda biomassa yillik o‘sishdan ko‘p; fitoplankton biomassasi kam, lekin mahsuloti tez hosil bo‘ladi. O‘rmonda biomassa yillik o‘sishdan ko‘p, hovuzda esa fitoplankton biomassasi oz bo‘lsa-da, tez ko‘payib mahsulotni tez beradi.

Fotosintez yoki xemosintez jarayonida produtsentlar tomonidan mineral moddalardan hosil qilinadigan biomassa nima deyiladi?
  1. Detrit
  2. Ikkilamchi mahsulot
  3. Zoomassa
  4. Birlamchi mahsulot

To‘g‘ri javob: Birlamchi mahsulot. Avtotroflar mineral moddalardan hosil qilgan biomassa birlamchi mahsulotdir.

Quyosh energiyasining organik moddalar kimyoviy bog‘lari energiyasiga aylanishi samaradorligi o‘rtacha qancha va bu qonuniyat qanday ataladi?
  1. 10%, «10% qoidasi»
  2. 10%, «1% qoidasi»
  3. 1%, «1% qoidasi»
  4. 1%, «10% qoidasi»

To‘g‘ri javob: 1%, «1% qoidasi». Samaradorlik o‘rtacha 1% bo‘lib, qonuniyat «1% qoidasi» deb ataladi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Quyosh energiyasining taxminan 1% i xlorofill tomonidan o‘zlashtiriladi. II. Qolgan 99% qaytariladi, issiqlikka aylanadi yoki suv bug‘lanishiga sarflanadi. III. Organik moddalarning asosiy qismini hayvonlar tashkil qiladi.
  1. I va II
  2. II va III
  3. I va III
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: I va II. Organik moddalarning asosiy qismini yashil o‘simliklar tashkil qiladi, shuning uchun III noto‘g‘ri.

Geterotrof organizmlar oziqning bir qismini hayot faoliyatini ta’minlashga sarflasa, qolgan qismidan nimada foydalanadi?
  1. Birlamchi mahsulot hosil qilishda
  2. O‘z tanasini qurishda
  3. Fotosintez jarayonida organik modda sintezlashda
  4. Quyosh energiyasini to‘plashda

To‘g‘ri javob: O‘z tanasini qurishda. Oziqning qolgan qismi geterotroflar tanasini qurishga ketadi.

Birlamchi mahsuldorlik nima uchun ekosistemaning eng muhim xususiyati hisoblanadi?
  1. Unda to‘plangan energiya barcha konsumentlar va redutsentlarning hayotiy jarayonlariga sarflanadi
  2. Ikkilamchi mahsulot birlamchidan ko‘p hosil bo‘ladi
  3. Unda to‘plangan energiya quyoshga qaytariladi
  4. Undagi energiya faqat produtsentlarning o‘zi uchun sarflanadi

To‘g‘ri javob: Unda to‘plangan energiya barcha konsumentlar va redutsentlarning hayotiy jarayonlariga sarflanadi. Birlamchi mahsulotdagi energiya konsumentlar va redutsentlarning yashashini ta’minlaydi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiEkotizimlarning trofik strukturasiKeyingi →Ekologik piramida qoidasi. Biomassa va energiya piramidasi