Yuridik atamalar lug‘ati

Advokat — yuridik va jismoniy shaxslarga professional huquqiy yordam ko‘rsatuvchi fuqaro.

Affekt (lot. affectus — qalb tug‘yoni, ehtiros) — kishining qisqa muddatli jahl- dorlik holati, u kuchli va chuqur kechinma hamda o‘z harakatlari ustidan nazoratning pasayishi bilan xarakterlanadi.

Amnistiya (grekcha amnestia — unutish, kechirish) — jinoyat sodir etganlarni jazodan ozod etish yoki uni yumshatish.

Apatridlar (a... + grekcha patris (vatan) — vatansiz) — fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar.

Apellatsiya — sud qarori ustidan shikoyat qilish shakllaridan biri, bunda ishni ikkinchi instansiya sudi tomonlarning shikoyatlari bo‘yicha ko‘rib chiqadi.

Aqli norasolik — ruhiyatning kasallik holati yoki aqli zaiflik bilan shartlangan, shaxsning o‘z harakatlariga baho bera olmasligi yoki ijtimoiy xavfli qilmishni sodir etish paytida ularni boshqara olmasligi.

Aqli rasolik — ruhan sog‘lom kishining normal holati bo‘lib, o‘z harakatlariga baho bera olish va ularni boshqara olish qobiliyatida o‘z ifodasini topadi.

Ashyo — fuqarolik huquqida — mulk obyekti.

Ayblanuvchi — qonunda belgilangan tartibda uni ayblanuvchi sifatida javobgarlikka tortish xususida qaror chiqarilgan shaxs. Sud vaqtida ayblanuvchi sudlanuvchi deb, hukm chiqarilganidan keyin esa — mahkum deb nomlanadi.

Aybsizlik prezumpsiyasi — aybi sud tomonidan isbotlab berilguniga qadar ayblanuvchi yoki sudlanuvchi aybsiz deb hisoblanadigan qoida.

Boqim — boshqa shaxsdan (yoki shaxslardan) to‘liq moddiy ta’minot yoki doimiy moddiy yordam oladigan shaxs.

Bosqinchilik — jabrlanuvchiga nisbatan zo‘rlik ishlatish tahdidi bilan yoki zo‘rlik ishlatish bilan boshqalar mol-mulkini talon-taroj qilish maqsadida hujum qilish.

Da’vogar — o‘zining buzilgan yoki talashilayotgan huquqini himoya qilish uchun sudga murojaat etayotgan shaxs (yuridik yoki jismoniy).

Deklaratsiya (lot. declaratio — e’lon, bayonot) — 1) tavsiya kuchiga ega bo‘lgan huquqiy hujjat; 2) bojxona deklaratsiyasi — boylik (qim- matlik)larni chegara orqali olib o‘tish chog‘ida tuziladigan ularning ro‘yxati; 3) soliq deklaratsiyasi — shaxsning soliqlarni to‘lash uchun o‘z daromadi miqdori to‘g‘risida bayonoti.

Diskriminatsiya (lot. discrimininatio — farqlash) — davlat, yuridik yoki jismoniy shaxslarning huquqlarini kamsitish, tahqirlash.

Emansipatsiya — fuqarolik huquqida — voyaga yetmaganni to‘liq muomala-

ga layoqatli deb e’lon qilish.

Firibgarlik — o‘g‘irlashning zo‘rlikka asoslanmagan shakllaridan biri, tovlamachilik.

Guvoh — mazkur ishga doir aniqlanishi kerak bo‘lgan qandaydir holatlar unga ma’lum bo‘lishi mumkin bo‘lgan shaxs.

Haqorat qilish — kishining sha’ni va qadr-qimmatini qasddan, beodob shakl-

da kamsitishda ifodalanadigan jinoyat.

Hukm — sud tomonidan sudlanuvchining aybi borligi yoki yo‘qligi, unga nisbatan jazo qo‘llash yoki qo‘llamaslik masalasi bo‘yicha chiqarilgan qaror.

Huquq — davlat tomonidan butun jamiyat miqyosida muhofaza qilinadigan

umummajburiy me’yorlar tizimi.

Huquq me’yori — davlat belgilaydigan va uning bajarilishini maxsus hokimiyat idoralari (sud, ichki ishlar idoralari) yordamida ta’minlaydigan harakatlarning umummajburiy qoidasi.

Huquqbuzarlik — biror-bir huquq me’yorlarini buzadigan har qanday harakatlar.

Huquqiy layoqat — shaxsning mazkur mamlakat huquqi yo‘l qo‘yadigan fuqarolik huquqlari va burchlarining ifodachisi bo‘lish layoqati.

Immunitet (lot. immunitas — biror narsadan ozod qilish) — davlatda ularning daxlsizligida ifodalanadigan alohida mavqeni egallagan shaxslarga taqdim etilgan ba’zi umumiy qonunlarga bo‘ysunmaslik mutlaq huquqi (deputatlik, diplomatik immuniteti).

Inson huquqlari — kishining davlatga nisbatan huquqiy ahvolini xarakterlay- digan tushuncha, uning jamiyat hayotining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalaridagi imkoniyatlari.

Intellektual mulk — ijodiy faoliyat natijalariga doir maxsus huquqlarning majmuyi.

Intizom — jamiyatda shakllangan axloq va huquq me’yorlariga muvofiq kishilarning xatti-harakatlari muayyan tartibi.

Ishsizlar — ish va ish haqiga ega bo‘lmagan, o‘zlariga to‘g‘ri keladigan ishni izlash maqsadida bandlik xizmatida ro‘yxatga olingan va ishga kirishga tayyor bo‘lgan mehnatga layoqatli fuqarolar.

Jabrlanuvchi — jinoyat yo‘li bilan ma’naviy, jismoniy yoki mulkiy zarar yetkazilgan shaxs.

Jismoniy shaxs — fuqarolik huquqi subyekti sifatida alohida olingan fuqaro.

Kassatsiya — hali kuchga kirmagan sud qarori yoki hukm ustidan yuqori sudga shikoyat qilish.

Kompensatsiya (lot. compensatio — to‘lash) — fuqarolik-huquqiy majburiyatlar buzilishi natijasida yuzaga kelgan zararlarni (buyum yo‘qolishi, tovarlarni o‘z vaqtida yetkazib bermaslik va hokazo) to‘lash.

Konsensus (lot. consensus — rozilik, birdamlik) — ovoz berishni o‘tkazmasdan umumiy rozilik asosida qaror yoki shartnoma matnini qabul qilish usuli.

Konvensiya (lot. conventio — kelishuv) — hukumatlar darajasida tuzilgan

xalqaro shartnoma nomlaridan biri.

Korrupsiya — siyosat yoki davlat boshqaruvi sohasidagi jinoiy faoliyat: mansabdor shaxslarning ularga ishonib topshirilgan huquqlardan shaxsiy manfaati uchun foydalanishi (poraxo‘rlik, xizmat mavqeyini suiiste’mol qilish).

Mol-mulk — biror-bir shaxsning mulki bo‘lgan boyliklar (qimmatliklar).

Mulkka band solish — mol-mulkni xatlash va uni tasarruf etishni taqiqlab qo‘yish.

Muomala layoqati — fuqaroning o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlarini olish va amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini yaratish va ularni bajarish layoqati.

Naturalizatsiya — xorijiy shaxsni uning arizasiga binoan fuqarolikka qabul qilish.

Nojo‘ya harakat — intizomiy yoki ma’muriy javobgarlikka sabab bo‘ladigan huquqqa qarshi harakat.

Oferta (lot. offertus — taklif etilgan) — muayyan shaxsga bitim tuzish xususida qilingan rasmiy taklif, bunda uni tuzish uchun zarur bo‘lgan barcha zamr shartlar ko‘rsatiladi.

Qasd — harakatlarning ijtimoiy xavfliligi va huquqqa zidligini anglash.

Qochoq — unga nisbatan zo‘rlik sodir etilgani yoki zo‘rlikka uchrash haqiqiy xavfi tug‘ilganligi tufayli o‘zining doimiy turar joyini tark etib, boshqa davlat hududida yashashga majbur bo‘lgan fuqaroligi yo‘q shaxs.

Qonun kuchiga ega hujjat — davlat hokimiyati idoralarining qonunga qaraganda kamroq, lekin qonuniy kuchga ega bo‘lgan huquqiy hujjati.

Sudlov ishlarini yurgizish oshkoraligi — sudlov ishlarini yurgizish qoidasi, barcha sudlarda sudlov ishlarini ochiq olib borishni nazarda tutadi.

Surishtiruv — jinoyatlarni dastlabki tergab-tekshirish shakllaridan biri (dast-

labki tergov bilan bir qatorda).

Suverenitet (fr. souverainet — oliy hokimiyat) — davlatning mamlakat ichida ustuvorligi va uning tashqi munosabatlarda mustaqilligi.

Tahdid — kishilar ustidan ruhiy zo‘ravonlik qilish turlaridan biri.

Talonchilik — mol-mulkni ochiqdan ochiq o‘g‘irlash.

Taomil, odat — uzoq muddatli ijtimoiy amaliyot mobaynida shakllangan odat- lar mustahkamlangan xatti-harakat shakli. Davlat paydo bo‘lishi bilan taomil huquq manbayiga aylanadi va unga rioya etish davlatning majburlashi bilan ta’minlanadi.

Terrorizm (lot. terror — qo‘rquv, dahshat) — biror-bir maqsadga erishish maqsadida huquqqa qarshi harakatlar (qotilliklar, diversiyalar va hokazolar) majmuyi.

Tintuv — jinoiy ishga doir isbot-dalillarni olishga yo‘naltirilgan tergov harakati.

Tovlamachilik — zo‘rlik ishlatish tahdidi bilan mol-mulkni (yoki mol-mulkka bo‘lgan huquqni) berishni talab qiladigan reket, jinoyat.

Tuhmat — qasddan boshqa shaxsni badnom qiladigan, yolg‘on-bo‘htonlarni tarqatish.

Ushlash, ushlab turish, hibs — Ushlab turish muddati shaxs amalda ushlangan paytdan (erkin harakatlanishga bo‘lgan huquqlarning haqiqiy cheklangan payti) e’tiboran ko‘pi bilan qirq sakkiz soatni tashkil etadi. Surishtiruvchi, tergovchi yoki prokuror tomonidan zarur va yetarli asoslar taqdim etilganda ushlab turish sudning qarori bilan qo‘shimcha ravishda 48 soatga uzaytirilishi mumkin.

Vandalizm — moddiy va madaniy boyliklarni bema’nilarcha yo‘q qilish, jamoat inshootlarini bulg‘ash, mol-mulkni ishdan chiqarish va hokazolar.

Vasiyat — fuqaro o‘zining mol-mulki xususida vafot etishini nazarda tutgan holda farmoyish berishi, qonunda belgilangan tartibda bajariladi.

Viza (lot. visa — ko‘zdan kechirilgan) — pasportdagi belgi, davlatning kelish, chiqish, hudud orqali o‘tishga yoki yashashga ruxsatini anglatadi.

Voyaga yetmaganlar — O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga mu-

vofiq 18 yoshga yetmagan shaxslar.

Yuridik shaxs — o‘z mulkida alohida mol-mulki bo‘lgan va o‘z majburiyatlariga ana shu mol-mulki bilan javob beradigan tashkilot.

Yurisprudensiya (lot. jurus) — huquqshunoslik, sud idoralarining qaror chiqarish huquqi to‘g‘risidagi fanlar majmuyi, huquqshunoslarning amaliy faoliyati.

Bilimingizni sinang