Ibroyim Yusupov hayoti va «Qadrdon so‘qmoqlar» she’ri

Mavzular

Tug‘ilishi va o‘qishi

O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston xalq shoiri Ibroyim Yusupov qardosh Qoraqalpog‘istonning Chimboy tumani hududidagi Azot ovulida 1929-yilning 5-may kuni tavallud topgan. O‘rta maktabni tugallab, Qoraqalpog‘iston pedagogika institutiga o‘qishga kirgan va uni 1949-yilda muvaffaqiyatli bitirgan. Talabalik yillarida yaqqol namoyon bo‘lgan uning izlanuvchanligi, ijodga moyilligidan xabardor institut rahbariyati Ibroyimni shu dargohda o‘qituvchi sifatida ishga olib qoladi. I. Yusupov 1961-yilgacha mazkur institutda talabalarga til va adabiyot ilmidan saboq beradi.

Lavozimlari va faoliyati

1961–1962-yillarda u Qoraqalpog‘istonning markaziy adabiy nashri bo‘lmish «Amudaryo» jurnalining bosh muharriri vazifasini bajaradi. 1962–1965-yillarda esa respublikaning Tarix, til va adabiyot ilmiy-tekshirish institutida avval ilmiy xodim, keyin sektor mudiri bo‘lib ishlaydi.

Ibroyim Yusupov respublika adabiy jamoatchiligi o‘rtasida qozongan obro‘-e’tibori tufayli uzoq yillar davomida (1965–1980) Qoraqalpog‘iston Yozuvchilar uyushmasiga raislik qiladi. I. Yusupov 1980–1985-yillarda respublikaning markaziy gazetasida bosh muharrir vazifasini bajargan bo‘lsa, mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan to 2000-yilgacha Qoraqalpog‘iston Ma’naviyat va ma’rifat markazining raisi lavozimida fidokorona xizmat qildi.

She’r va dostonlari

Ibroyim Yusupovning dastlabki she’rlari o‘tgan asrning 40-yillari o‘rtalaridan – u institutda o‘qib yurgan kezlariyoq e’lon qilina boshlagan. Shundan buyon ijodkorning 30 dan ortiq she’riy va nasriy kitoblari o‘quvchilar qo‘liga yetib bordi.

• She’rlari: «Kun chiqish yo‘lovchisiga», «Qoraqalpoqni ko‘p maqtamang ko‘zimcha», «Qora tol», «Turnalar», «Mening yigit vaqtim...»
• Dostonlari: «Akatsiya gullagan joyda», «Gilamchi xotin haqida haqiqat», «Dala armonlari», «Mangu buloq»

Drama, tarjima, mukofotlar

Serqirra ijodkor Ibroyim Yusupov qoraqalpoq milliy dramaturgiya va sahna san’ati rivojiga ham sezilarli hissa qo‘shgan. Uning «Qirq qiz» (1965), «Aktrisaning iqboli» (1967), «Umirbek laqqi» (1971) dramalari, «Ajiniyoz» librettosi uzoq yillar davomida tomoshabinlar olqishiga sazovor bo‘lgan.

Ibroyim Yusupov jahon mumtoz she’riyati vakillarining eng sara asarlarini o‘z ona tiliga mohirlik bilan o‘girgan tarjimon hisoblanadi. Uning tarjimalari 1986-yilda «Mangu buloqlar» nomi bilan chop etilgan.

Ibroyim Yusupov 1974-yilda Berdaq nomidagi Qoraqalpog‘iston Davlat mukofoti sohibi bo‘lgan. 2004-yilda «O‘zbekiston Qahramoni» degan yuksak unvonga sazovor bo‘ldi. 2008-yilda 79 yoshida olamdan o‘tdi.

«Qadrdon so‘qmoqlar»: matn

Qizil kendir bilan shivirlashar tol, / Turna uchib borar olis yoqlarga. / Talay yo‘llar bosib misoli shamol / Yana qaytib keldim bu so‘qmoqlarga.— Ibroyim Yusupov, «Qadrdon so‘qmoqlar»

Ushbu tor so‘qmoqqa qadam qo‘yganda, / Qaytadan men bola bo‘lib ketaman. / Intiqqan yuragim kengayib shunda, / Chamamda qush bo‘lib parvoz etaman.— Ibroyim Yusupov, «Qadrdon so‘qmoqlar»

Umr daryosi va bolalik sog‘inchi

Daryo suvi bir oqib o‘tgan joydan yana qayta oqmaydi. Odam ham o‘z umrining biror daqiqasini ortga qaytara olmaydi. Umr xuddi daryo singari oqib o‘tib ketadi. Shunday ekan, insonning o‘z o‘tgan umrini, ayniqsa, bolaligi – beboshligi kechgan davrlarni sog‘inishi, qo‘msashi tabiiy tuyg‘u hisoblanadi.

Bolalik – umrning eng betashvish, eng beg‘ubor, eng shavqli pallasi hisoblanadi. Bu paytda butun borliq bola ko‘zi, bola tasavvuri bilan idrok etiladi.

Birinchi va uchinchi band tahlili

She’rning uchinchi bandi bu lirik qahramon aynan ijod kishisi ekaniga nozik ishora qiladi.

Paxtazor va ijtimoiy kayfiyat

«Qadrdon so‘qmoqlar» asari shoirning sobiq sho‘ro davridagi ijod mahsuli hisoblanadi. Sho‘ro davrida yurtimizning, xususan, Qoraqalpog‘iston hududining ham aksariyat sug‘oriladigan yerlariga paxta ekish siyosati olib borilgan edi. Xuddi shu siyosat natijasini aks ettirar ekan, shoir «Bizning joylar o‘rni hozir paxtazor» deydi.

«Bizning joylar» bugungi kunda yiroqlarda bo‘lgan «u» bilan chambarchas bog‘liq. «U» esa «burilishda tanish qo‘shig‘in kuylab» chiqib keladigan qo‘shni qizdir!

Ikki falsafiy to‘rtlik

Cholga salom bersam o‘sha so‘qmoqda, / «Kimsan?» deb tanimay menga qaradi. / Bir bola uchrasa sal nariroqda: / – Kimning o‘g‘lisan? – deb men ham so‘radim.— Ibroyim Yusupov, «Qadrdon so‘qmoqlar»

Bu to‘rtlikda lirik qahramon o‘zi tug‘ilib o‘sgan joylardan ketganiga juda uzoq yillar bo‘lgani, uni bilgan keksalar endi uni unutayozgani, u yo‘q yillar tug‘ilgan bolalarni esa o‘zi tanimasligidek holat aks etgan.

– Ota, narvon bo‘pti anov qo‘sh terak! / – Bolam, terak emas, bu umr-ku, bu!— Ibroyim Yusupov, «Qadrdon so‘qmoqlar»

Bilimingizni sinang