XotirAI logotipiXotirAI
🧬 10-sinf · Biologiya · 53-§.

Arxey, proterozoy eralaridagi hayot

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Yer yoshi va eralar

Yer Quyosh sistemasidagi boshqa sayyoralar bilan birgalikda 5 mlrd yil ilgari paydo bo‘lgan. Yerning va undagi turli qatlamlarning yoshini aniqlashda, odatda, radioaktiv elementlarning parchalanishi asosiy mezon qilib olinadi. Yer paydo bo‘lganidan to hozirga qadar rivojlanish tarixi eralarga, eralar esa davrlarga, davrlar epoxalarga bo‘linadi.

Eralarning nomi yunon tilidagi arxey (arxeis) – eng qadimgi, proterozoy (proteroszoe) – dastlabki hayot, paleozoy (paleozoe) – qadimgi hayot, mezozoy (mezos) – o‘rta hayot, kaynazoy (kainos) – yangi hayot degan ma’nolarni bildiradi.

Arxey erasi

Arxey erasi 900 mln yil davom etgan. Eraning qatlamlari yuqori harorat va bosim ta’sirida ko‘rinishini o‘zgartirib, o‘zidan hech qanday hayot izlarini qoldirmagan. Dastlabki tirik organizmlar arxey erasida paydo bo‘lgan.

Organik birikmalardan ohaktosh, marmartosh, ko‘mirli moddalarning bo‘lishi arxey erasida tirik organizmlar, bakteriyalar, ko‘k-yashil suvo‘tlari bo‘lganligidan dalolat beradi. Yerda hayot evolutsiyasining eng muhim bosqichi fotosintezning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq, natijada organik olam o‘simlik va hayvonot dunyosiga ajraldi. Dastlabki fotosintezlovchi organizmlar – prokariotlar, ya’ni ko‘k-yashil suvo‘tlari – sianobakteriyalar bo‘lgan.

Proterozoy erasi

Proterozoy erasi 2000 mln yil davom etgan. Tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari jadal kechgan. Natijada ko‘pgina quruqliklar hosil bo‘lgan. Bu erada bakteriyalar, suvo‘tlari avj olib rivojlangan.

Qirg‘oqqa yaqin joyda hayot kechiruvchi suvo‘tlarida tana tabaqalashib, uning bir qismi substratga – biron sirt yuzasiga joylashib, boshqa qismi esa fotosintezni amalga oshirishga moslashgan. Havo va suvning kislorod bilan to‘yinishi oqibatida aerob organizmlar paydo bo‘lgan.

Proterozoy oxiriga kelib, ko‘p hujayrali organizmlar rivojlanadi. Kovakichlilar, yassi chuvalchanglar, keyinchalik halqali chuvalchanglar, molluskalar, bo‘g‘imoyoqlilar paydo bo‘ladi.

Ikki tomonlama simmetriya

Proterozoy erasida ro‘y bergan aromorfoz tipidagi yirik o‘zgarishlarga ikki tomonlama simmetriyali hayvonlarning kelib chiqishini misol qilib keltirish mumkin. Bu ular tanasi oldingi va keyingi, yelka va qorin qismlariga bo‘linishini ta’minlaydi.

Oldingi qismida sezgi organlari, nerv tugunlari bo‘ladi. Hayvonlarning yelka tomoni esa himoya qilish funksiyasini bajaradi, qorin tomoni harakatlanish va oziq tutishni ta’minlaydi.

Proterozoy erasining oxiriga kelib dastlabki xordali hayvonlar – bosh skeletsizlar kenja tipi paydo bo‘lgan.

Bilimingizni sinang

Era nomlarini yunoncha ma’nolari bilan moslang: 1) arxey; 2) proterozoy; 3) paleozoy; a) qadimgi hayot; b) dastlabki hayot; c) eng qadimgi.
  1. 1-b, 2-c, 3-a
  2. 1-c, 2-b, 3-a
  3. 1-a, 2-b, 3-c
  4. 1-c, 2-a, 3-b

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-b, 3-a. Arxey – eng qadimgi, proterozoy – dastlabki hayot, paleozoy – qadimgi hayot.

Arxey erasi necha million yil davom etgan?
  1. 900 mln yil
  2. 2000 mln yil
  3. 340 mln yil
  4. 175 mln yil

To‘g‘ri javob: 900 mln yil. Arxey erasi 900 mln yil, proterozoy esa 2000 mln yil davom etgan.

Arxey erasi qatlamlari nima sababdan o‘zidan hech qanday hayot izlarini qoldirmagan?
  1. Qatlamlar sovuq ta’sirida to‘liq muzlab qolgan
  2. Tirik organizmlar umuman paydo bo‘lmagan
  3. Bu eraning qatlamlarida organik moddalar mutlaqo bo‘lmagan
  4. Qatlamlar yuqori harorat va bosim ta’sirida ko‘rinishini o‘zgartirgan

To‘g‘ri javob: Qatlamlar yuqori harorat va bosim ta’sirida ko‘rinishini o‘zgartirgan. Yuqori harorat va bosim qatlamlarni o‘zgartirib yuborgan, shu sabab hayot izlari saqlanmagan.

Arxey erasida bakteriyalar va ko‘k-yashil suvo‘tlari bo‘lganidan qaysi organik birikmalardan hosil bo‘lgan jinslar dalolat beradi?
  1. Qum, gil va tuz
  2. Granit, bazalt va gnays
  3. Ohaktosh, marmartosh va ko‘mirli moddalar
  4. Oltin, mis va temir rudasi

To‘g‘ri javob: Ohaktosh, marmartosh va ko‘mirli moddalar. Ohaktosh, marmartosh va ko‘mirli moddalar organik kelib chiqishli bo‘lib, arxeyda tirik organizmlar yashaganidan dalolat beradi.

Proterozoy erasida aerob organizmlarning paydo bo‘lishiga nima sabab bo‘lgan?
  1. Ko‘p hujayrali hayvonlarning kelib chiqishi
  2. Havo va suvning kislorod bilan to‘yinishi
  3. Tog‘ hosil bo‘lish jarayonlarining susayishi
  4. Yer haroratining keskin pasayishi

To‘g‘ri javob: Havo va suvning kislorod bilan to‘yinishi. Havo va suvning kislorod bilan to‘yinishi aerob organizmlar paydo bo‘lishiga olib kelgan.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Proterozoy erasi 2000 mln yil davom etgan; II. Proterozoyda tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari susaygan; III. Proterozoy oxiriga kelib ko‘p hujayrali organizmlar rivojlangan.
  1. I va II
  2. I va III
  3. II va III
  4. Faqat III

To‘g‘ri javob: I va III. II noto‘g‘ri: proterozoyda tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari jadal kechgan.

Ikki tomonlama simmetriyali hayvonlarda tananing qorin tomoni qanday vazifani bajaradi?
  1. Himoya qilish
  2. Harakatlanish va oziq tutish
  3. Nerv tugunlarini saqlash
  4. Sezgi organlarini joylashtirish

To‘g‘ri javob: Harakatlanish va oziq tutish. Yelka tomoni himoya qiladi, qorin tomoni harakatlanish va oziq tutishni ta’minlaydi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiBIOKIMYOVIY EVOLUTSIYA NAZARIYASIKeyingi →Paleozoy erasidagi hayot