Biologiya – hayot haqidagi fan

Mavzular

Biologiya sohalari

Biologiya – tiriklik, hayot haqidagi fan. Yunoncha «bios» – hayot, «logos» – fan, ta’limot degan ma’noni anglatadi.

O‘rganish obyektiga ko‘ra biologiya bir qancha sohalarga bo‘linadi:

• botanika – o‘simliklar haqidagi fan;
• zoologiya – hayvonlar haqidagi fan;
• mikologiya – zamburug‘lar haqidagi fan;
• mikrobiologiya – kichik jonzotlarni o‘rganuvchi fan;
• sitologiya – hujayra haqidagi fan;
• anatomiya – tirik organizmning ichki tuzilishini o‘rganadi;
• sistematika – tirik organizmlarni o‘xshash belgilariga ko‘ra guruhlarga bo‘lib o‘rganuvchi fan;
• fiziologiya – tirik organizmda boradigan jarayonlarni o‘rganadi;
• genetika – irsiyat va o‘zgaruvchanlik haqidagi fan;
• ekologiya – tirik organizmlarning o‘zaro va tashqi muhit bilan munosabatlarini o‘rganadi (1-rasm).

Biologiyaning ahamiyati

Biologiya fanining ahamiyati. Odamzod qadimdan dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanib keladi. Agar u o‘simliklarning tuzilishi va xususiyatlarini yaxshi bilsa, mo‘l hosil oladi, yaxshi daromadga ega bo‘ladi. Chorvachilikda ham hayvonlarni qanday boqish, ularda uchraydigan kasalliklarni bartaraf qilish choralarini yaxshi bilsa, qo‘y va mollari ko‘payib, ko‘plab go‘sht va teri mahsulotlarini olishi mumkin.

Odam organizmining ichki va tashqi tuzilishi, unda uchraydigan kasalliklarni bilish orqali sog‘lom turmush tarziga amal qilishni o‘rganish mumkin. Sog‘lom bo‘lishning muhim shartlaridan biri to‘g‘ri ovqatlanishdir. Mutafakkir olimlarimizdan biri Abu Nasr Forobiy «turli kasalliklar ovqatlanish tartibining buzilishidan kelib chiqadi» degan fikrni bildirgan. Biz iste’mol qiladigan meva va sabzavotlar tarkibida organizmimiz uchun zarur turli vitaminlar va mineral moddalar mavjud. Ularning tuzilishi va organizmga ta’sirini o‘rganishda bizga biologiya fani yordam beradi.

Tibbiyot va tabiatni asrash

Tibbiyot sohasida dorivor o‘simliklardan, hayvonlar zaharidan foydalanib, turli kasalliklarni davolash mumkin. Buning uchun dorivor o‘simliklarni zaharlilaridan ajrata olish, hayvon zaharlarini kerakli miqdorda ishlata olish muhim. Hozirgi kunda shamollash va asab sistemasi kasalliklarini davolashda mutaxassislar tomonidan asalari zahari, qoraqurt zahari, ayniqsa, ilon zaharidan foydalaniladi.

Odam doimo tashqi muhitga ta’sir ko‘rsatib keladi. Masalan, tabiiy boyliklardan foydalanadi, ekinzorlarni sug‘oradi, qurilish materiali sifatida daraxtlarni kesadi, zararkunandalarga qarshi dori sepadi. Biologiya fanini bilish orqali odamning tabiatga salbiy ta’sirini kamaytirish, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish mumkin.

O‘zbek olimlari (1)

Biologiya fanining rivojlanishiga hissa qo‘shgan o‘zbek olimlari. O‘zbekistonda biologiya fanining rivojlanishiga hissa qo‘shgan olimlarimiz juda ko‘p. Jumladan:

• akademik Yolqin Xolmatovich To‘raqulov qalqonsimon bez faoliyatini o‘rgangan. U osh tuziga yod qo‘shish orqali buqoq kasalligini oldini olish usulini ishlab chiqqan;
• akademik Jahongir Hakimovich Hamidov sitologiya sohasining rivojlanishiga hissa qo‘shgan;
• Jo‘ra Azimboyevich Musayev – akademik, genetik olim. Dunyoda birinchi bo‘lib g‘o‘za kolleksiyasini yaratgan;
• Muhsin Nabixonovich Valixonov – b.f.d., professor, g‘o‘za fiziologiyasini o‘rgangan.

O‘zbek olimlari (2)

• Mashhura Egamovna Mavloniy – akademik, mikrobiologiya sohasini rivojlantirishga munosib hissa qo‘shgan. O‘rta Osiyoda ilk bor sanoat mikroorganizmlari kolleksiyasini yaratdi;
• Jaloliddin Azimovich Azimov – akademik, zoologiya sohasida hayvon parazitlarini o‘rgangan;
• To‘raxon Uzoqovna Rahimova – professor, botanik-ekolog olima. O‘zbekistondagi cho‘l va adir o‘simliklarining ekologiyasini aniqlagan;
• O‘ktam Pratovich Pratov – O‘zbekiston Respublikasi fan arbobi, b.f.d., professor, Turon Fanlar akademiyasi akademigi, botanika fanining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan olim.

Bu va boshqa taniqli o‘zbek olimlari o‘z fanlarining yetuk mutaxassislari bo‘lish bilan birga, ko‘plab shogirdlar yetishtirishgan, o‘z sohalari bo‘yicha ko‘plab ilmiy maqolalar, kitoblar yozishgan.

Bilimingizni sinang