Botanika – oʻsimliklar haqidagi fan

Mavzular

Botanika va oʻsimliklar xilma-xilligi

Tabiatni rang-barang oʻsimliklar olamisiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Yer yuzida oʻsimlik turlari juda keng tarqalgan. Bu oʻsimliklarni jazirama choʻllardan tortib, to baland togʻlar choʻqqisigacha boʻlgan turli tuproq va iqlim sharoitida uchratish mumkin. Tabiatda dengiz, daryo, koʻl va kanallarda, shuningdek, botqoqliklarda oʻsadigan oʻsimliklar ham kam emas. Ular uzoq yillar davomida turli sharoitda oʻsishga moslashgan.

Hozirgi vaqtda yer yuzida oʻsimliklarning 500000 dan ortiq turi borligi aniqlangan. Oʻzbekistonda tabiiy holda oʻsadigan yuksak oʻsimliklarning 4500 turi ma'lum.

Botanika fani nimani oʻrganadi

Oʻsimliklarning tashqi va ichki tuzilishini, ularning tashqi muhit bilan oʻzaro munosabatini, oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishida sodir boʻladigan hayotiy jarayonlar: oziqlanish, suv bugʻlatish, fotosintez jarayonlarini, oʻsimliklarning kelib chiqishini, yer yuzida tarqalishi qonuniyatlarini hamda oʻsimliklar dunyosini ularning belgilariga asoslanib, ma'lum bir sistemaga solishni, ulardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish usullarini biologiyaning bir boʻlimi boʻlgan «Botanika» fani oʻrganadi.

Botanika soʻzi yunoncha «botane» soʻzidan olingan boʻlib, koʻkat, oʻt, oʻsimlik degan ma'nolarni bildiradi.

Botanikaning asosiy boʻlimlari

«Botanika» fani bir-biri bilan uzviy bogʻliq boʻlgan bir qancha boʻlimlarni oʻz ichiga oladi.

• Oʻsimliklar morfologiyasi – oʻsimlik organlarining tashqi tuzilishini oʻrganadi.
• Oʻsimliklar anatomiyasi – oʻsimliklarning ichki tuzilishini oʻrganadi.
• Oʻsimliklar fiziologiyasi – hayotiy jarayonlarni: nafas olish, fotosintez, mineral moddalarning qabul qilinishi, suv bugʻlatish kabi jarayonlarni oʻrganadi.
• Oʻsimliklar sistematikasi – oʻsimliklarni kelib chiqishi va belgilari asosida alohida guruhlarga birlashtiradi, ya'ni klassifikatsiya qiladi.
• Oʻsimliklar embriologiyasi – koʻpayish a'zolarining tuzilishi, koʻpayish bilan bogʻliq jarayonlarni oʻrganadi.

Boshqa boʻlimlar va oʻsimlik hayoti

• Geobotanika – oʻsimliklarning Yer sharida tarqalish qonuniyatlarini oʻrganadigan boʻlim.
• Oʻsimliklar ekologiyasi – oʻsimliklarning tashqi muhit bilan munosabatlaridagi qonuniyatlarni va tashqi muhit omillarining oʻsimlikka ta'sirini oʻrganadi.
• Paleobotanika – qazilma oʻsimliklar toʻgʻrisidagi fan.
• Algologiya suvoʻtlarning, briologiya yoʻsinlarning, lixenologiya lishayniklarning tuzilishi, hayot kechirishi, tarqalishini oʻrganadi.

Oʻsimliklar tirik organizmlardir. Ular barcha tirik organizmlar kabi hujayralardan tashkil topgan. Oʻsimliklar oziqlanadi, nafas oladi, ta'sirlanadi, oʻsadi, rivojlanadi, koʻpayadi.

Oʻsimliklarning tabiat va odam uchun ahamiyati

Yashil oʻsimliklar fotosintez jarayonida organik moddalarni hosil qiladi. Bu organik moddalar tirik organizmlar uchun oziq manbayidir. Fotosintez jarayonida tirik organizmlarning nafas olishi uchun zarur kislorod ajralib chiqadi. Oʻsimliklar havoni kislorod bilan boyitib, havodagi karbonat angidrid gazini yutadi. Oʻsimliklar tuproqning unumdorligini oshiradi va uni yemirilishdan saqlaydi hamda tuproq hosil boʻlishida ishtirok etadi.

Aksariyat oʻsimlik turlari: shuvoq, yantoq, beda, sebarga, izen, keyreuk, saksovul, javdar kabi oʻsimliklar chorva mollari uchun toʻyimli ozuqa hisoblanadi.

Ulardan odamlar uchun oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak, qurilish materiallari, qogʻoz, dori-darmon va boshqa mahsulotlar tayyorlanadi. Oʻsimliklar hayotimiz koʻrki va tabiat goʻzalligidir.

Qizil kitob va tabiatni muhofaza qilish

Respublikamizda oʻsadigan oʻsimliklardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishga jiddiy e'tibor berilmoqda. Oʻzbekistonda yoʻqolish xavfi ostida boʻlgan oʻsimlik turlari Oʻzbekiston Respublikasining «Qizil kitob»iga kiritilgan (1-rasm). Oʻzbekistonda Tabiatni muhofaza qilish Davlat qoʻmitasi tashkil etilgan. Tabiatni muhofaza qilish, uni asrab-avaylash, boyliklarini koʻpaytirish har bir kishining burchidir.

Oʻsimliklarni oʻrganish tarixi

Oʻsimliklarni oʻrganishning boshlanishi qadimgi yunon olimi Teofrast nomi bilan bogʻliq. U oʻsimliklarning qishloq xoʻjaligi va tibbiyotdagi amaliy ahamiyati haqidagi bilimlar va oʻsimliklar dunyosi haqidagi ma'lumotlarni yigʻib bir tizimga keltirgan.

Oʻrta Osiyo hududidagi oʻsimliklarni oʻrganish juda qadim zamonlardan boshlangan. Abu Rayhon Beruniy (973–1048) tabobatga bagʻishlangan «Kitob as-Saydana fit-tibb» nomli asarida, Abu Ali ibn Sino (980–1037) «Kitob al-qonun fit-tibb» va «Kitob ush-shifo» nomli asarlarida koʻpgina dorivor oʻsimliklarni tavsiflab, ularning shifobaxsh xususiyatlarini koʻrsatib oʻtganlar.

Oʻzbekistonda «Botanika» fanining rivojlanishiga Zokirov Qodir Zokirovich (1908–1992), Muzaffarov Ahror Muzaffarovich (1909–1987), Korovin Yevgeniy Petrovich, Vvedenskiy Aleksey Ivanovich, Rusanov Fyodor Nikolayevich (1895–1979) kabi olimlar oʻz hissalarini qoʻshganlar.

Bilimingizni sinang