XotirAI logotipiXotirAI
🧬 9-sinf · Biologiya · 31-§.

Energiya almashinuvi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Dissimilyatsiya va aerob nafas

Energiya almashinuvi (dissimilyatsiya) jarayonida tirik organizmlarda moddalarning parchalanishi ro‘y beradi. Bu assimilyatsiyaning teskarisidir. Yuqori molekulali birikmalarning parchalanishi energiya ajralishi bilan boradi. Shuning uchun energiya almashinuvi jarayoni dissimilyatsiya deb ham yuritiladi.

Tirik organizmlarda sodir bo‘ladigan barcha muhim jarayonlardan biri, ularning aerob, ya’ni kislorodli nafas olishidir. Bu jarayonda kislorod yordamida murakkab organik birikmalar oksidlanishi tufayli ko‘p miqdorda energiya ajralib chiqadi. Bu jarayon hayvon organizmlarida maxsus nafas olish tizimi orqali amalga oshiriladi. O‘simliklarda esa maxsus nafas olish organlari bo‘lmaydi. Ular to‘qima va hujayralar orqali nafas oladi.

Glukozadagi energiya

Ozuqa moddalarda to‘plangan kimyoviy energiya organik birikmalar molekulasidagi atomlarni bog‘lovchi har xil kovalent bog‘larda mujassamlashgan bo‘ladi. Bir molekula, ya’ni 180 g glukozaning C, H, O atomlari orasidagi bog‘larda to‘plangan energiya miqdori 2800 kJ ga teng. Fermentlar yordamida parchalanadigan glukozadagi energiya bosqichma-bosqich ajraladi.

C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O + 2800 kJ.

Ozuqa moddalardan ajralgan energiyaning bir qismi issiqlik energiyasi sifatida hujayradan tashqi muhitga ajraladi. Boshqa qismi esa adenozintrifosfat (ATF)ning energiyaga boy fosfat bog‘larida to‘planadi.

ATFning roli

Hujayrada kechadigan barcha jarayonlar: hujayra bo‘linishi, muskullarning qisqarishi, moddalarning membranalar orqali faol o‘tishi, nerv impulslarining nerv tomirlar bo‘ylab o‘tkazilishi va boshqalarni energiya bilan ta’minlash ATF orqali amalga oshiriladi.

ATF hujayradagi energiya almashinuvida asosiy rolni o‘ynaydi. U har qanday hujayra funksiyasini energiya bilan ta’minlab beruvchi bevosita manbadir. Harakatlanish, biosintez va boshqalar – hujayra faolligining har qanday turi ATF reaksiyasi natijasida ajralib chiqadigan energiya hisobiga boradi.

Biroq hujayradagi ATF zaxirasi uncha ko‘p emas. Misol uchun, muskuldagi ATF zaxirasi muskulning 20–30 marta qisqarishiga yetadi. Lekin muskul soatlab ishlashi va ming martalab qisqarishi mumkin. Shuning uchun ham hujayrada ATF doimo parchalanib borishi bilan bir qatorda u to‘xtovsiz sintezlanib turishi zarur. Hujayradagi uglevodlar, lipidlar va boshqa organik moddalarning parchalanishi natijasida ajralib chiqadigan energiyadan sarflangan ATF o‘rnini qoplash uchun foydalaniladi.

Yugurish misoli

Tez bajarilishni talab etadigan qisqa muddatli harakatda, masalan, qisqa masofalarga yugurish vaqtida, muskullar qisqarishi faqat ulardagi ATFning parchalanishi hisobiga amalga oshadi. Yugurish tamom bo‘lganidan keyin odam kuchli nafas oladi — ana shu vaqtda uglevodlar va boshqa moddalar kislorod ta’sirida parchalanib, hujayralardagi ATF zaxirasi o‘z o‘rniga keladi.

Shunday qilib, ATF hujayrani energiya bilan ta’minlab boradigan birdan bir universal manbadir.

Bilimingizni sinang

Aerob (kislorodli) nafas olishda nima tufayli ko‘p miqdorda energiya ajralib chiqadi?
  1. Fotosintez mahsulotlarining to‘planishi tufayli
  2. Suvning karbonat angidridga aylanishi tufayli
  3. Kislorodsiz sharoitda oqsillar sintezlanishi tufayli
  4. Kislorod yordamida murakkab organik birikmalar oksidlanishi tufayli

To‘g‘ri javob: Kislorod yordamida murakkab organik birikmalar oksidlanishi tufayli. Aerob nafasda organik birikmalar kislorod bilan oksidlanib, ko‘p energiya beradi.

180 g glukozaning bog‘larida 2800 kJ energiya to‘plangan. 90 g glukozadagi energiya miqdori qancha?
  1. 1400 kJ
  2. 2800 kJ
  3. 700 kJ
  4. 5600 kJ

To‘g‘ri javob: 1400 kJ. 90 g glukoza 180 g ning yarmi, demak energiya ham yarim: 2800 : 2 = 1400 kJ.

Ozuqa moddalarda to‘plangan kimyoviy energiya molekuladagi qaysi bog‘larda mujassamlashgan?
  1. Vodorod bog‘larda
  2. Ion bog‘larda
  3. Atomlarni bog‘lovchi kovalent bog‘larda
  4. Metall bog‘larda

To‘g‘ri javob: Atomlarni bog‘lovchi kovalent bog‘larda. Kimyoviy energiya atomlarni bog‘lovchi turli kovalent bog‘larda to‘planadi.

Hujayradagi ATF zaxirasi uncha ko‘p bo‘lmasa-da, nima uchun hujayra ishlashda davom eta oladi?
  1. ATF doimo parchalanib borishi bilan bir vaqtda to‘xtovsiz sintezlanib turadi
  2. ATF tashqi muhitdan doimiy qabul qilinadi
  3. ATF hech qachon parchalanmaydi, faqat to‘planadi
  4. ATF sintezlanishi mutlaqo to‘xtab, zaxira bir marta ishlatiladi

To‘g‘ri javob: ATF doimo parchalanib borishi bilan bir vaqtda to‘xtovsiz sintezlanib turadi. ATF sarflanishi bilan birga uning sintezi ham to‘xtovsiz davom etadi.

Muskuldagi ATF zaxirasi muskulning necha marta qisqarishiga yetadi?
  1. 1000 martadan ortiq
  2. 2–3 marta
  3. 200–300 marta
  4. 20–30 marta

To‘g‘ri javob: 20–30 marta. Muskuldagi ATF zaxirasi 20–30 marta qisqarishga yetadi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Ozuqadan ajralgan energiyaning bir qismi issiqlik sifatida tashqi muhitga ajraladi; II. Energiyaning boshqa qismi ATFning energiyaga boy fosfat bog‘larida to‘planadi; III. Glukozadagi energiya bir vaqtning o‘zida to‘liq ajraladi.
  1. I va III
  2. I va II
  3. II va III
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: I va II. Glukozadagi energiya bosqichma-bosqich ajraladi; III hukm noto‘g‘ri.

Kattaliklarni moslang: 1) 180 g glukozaning bog‘laridagi energiya; 2) muskuldagi ATF zaxirasi yetadigan qisqarishlar soni; 3) bir molekula glukozaning massasi. a) 20–30 marta; b) 180 g; c) 2800 kJ.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-b, 2-c, 3-a
  3. 1-c, 2-a, 3-b
  4. 1-c, 2-b, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. 180 g glukozada 2800 kJ energiya bor; muskul ATF zaxirasi 20–30 qisqarishga yetadi; bir molekula glukoza 180 g.

Aerob nafas olish hayvonlar va o‘simliklarda qanday amalga oshishi bo‘yicha qaysi javob to‘g‘ri?
  1. Ikkalasida ham faqat to‘qima va hujayralar orqali nafas olinadi
  2. Hayvonlarda – to‘qima va hujayralar orqali; o‘simliklarda – maxsus nafas olish tizimi orqali
  3. Hayvonlarda – maxsus nafas olish tizimi orqali; o‘simliklarda – to‘qima va hujayralar orqali
  4. Ikkalasida ham maxsus nafas olish organlari mavjud

To‘g‘ri javob: Hayvonlarda – maxsus nafas olish tizimi orqali; o‘simliklarda – to‘qima va hujayralar orqali. Hayvonlarda maxsus nafas olish tizimi bor, o‘simliklarda maxsus organlar yo‘q.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiModdalar almashinuviKeyingi →Energiya almashinuvi bosqichlari