Genetikaning rivojlanish tarixi

Mavzular

Genetika va irsiyat

Genetika yunoncha “genetikos” so‘zidan olingan bo‘lib, “tug‘ilish, kelib chiqish” degan ma’noni anglatadi. Genetika atamasi fanga 1906- yilda angliyalik olim V.Betson tomonidan kiritilgan. Genetika — organizmlarning ikki xususiyati: irsiyat va o‘zgaruvchanligini o‘rganadi.

Irsiyat — tirik organizmlarning o‘ziga xos belgi va xususiyatlarini kelgusi avlodlarga qoldirish, ya’ni nasldan-naslga berish xossasidir.

Irsiyat tufayli tur doirasidagi hamma individlar o‘xshash bo‘ladi. Irsiyat hayvonlar, o‘simliklar va mikroorganizmlarga tur, zot, nav, shtammning xarakterli belgilarini avloddan avlodga saqlab berish uchun imkon beradi.

O‘zgaruvchanlik, gen, genotip, fenotip

O‘zgaruvchanlik – organizmlarning yangi belgilari va xususiyatlarini namoyon etish qobiliyatidir. O‘zgaruvchanlik tufayli tur doirasidagi individlar bir-biridan farq qiladi. Demak, irsiyat bilan o‘zgaruvchanlik organizmning bir-biriga qarama-qarshi, ammo o‘zaro bog‘langan xossalaridir. Irsiyat tufayli turning bir xilligi saqlanib borsa, o‘zgaruvchanlik turni aksincha, har xil qilib qo‘yadi. Bir tur individlari o‘rtasidagi tafovutlar organizm genotipining o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘zgaruvchanlik tashqi sharoitlar bilan ham belgilanadi.

Genetika fani organizmlarda ularning belgi va xususiyatlarining nasldan-naslga berilishini ta’min etuvchi “gen” deb ataluvchi irsiy birlik mavjudligini isbot etadi. Organizmdagi genlar kelgusi avlodlarga ko‘payish orqali beriladi. Ma’lum bir organizmlarning barcha genlarining yig‘indisi genotip deb ataladi. Organizmning barcha belgi va xususiyatlarning yig‘indisi fenotip deb ataladi. Tirik organizmlar fenotipining qanday bo‘lishi, uning genotipiga hamda ma’lum darajada tashqi sharoit omillariga bog‘liq.

Genetika vazifalari

Genetika fani oldida turgan vazifalar quyidagilardir:

• irsiyatning moddiy asoslari – xromosomalar, genlarning strukturasi va funksiyasini tekshirish;
• organizmlar belgi va xususiyatlarining kelgusi avlodlarga berilishi va rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash;
• turli fizik va kimyoviy omillar ta’sirida organizmlarda irsiy o‘zgaruvchanlikning paydo bo‘lish qonuniyatlarini ochish;
• inson ehtiyoji uchun zarur bo‘lgan sermahsul o‘simlik navlari, hayvon zotlari, mikroorganizm shtammlarini yaratishning samarali usullarini ishlab chiqish;
• odamlarda turli irsiy kasalliklarning paydo bo‘lish sabablarini o‘rganish, ularning oldini olish va davolashning samarali usullarini izlab topish.

Genetika usullari

Bu vazifalarni hal etishda genetika fani bir qator usullardan foydalanadi. Ular quyidagilar:

Duragaylash. Bu usulning mohiyati chatishtirish natijasida olingan avlodlarda ota-ona belgilarining irsiylanishini o‘rganishdan iborat.

Sitogenetik. Ushbu usul qo‘llanilganda ota-ona belgilarining irsiylanishi bilan birga xromosomalarning holati maxsus mikroskoplar yordamida o‘rganiladi.

Molekular genetik. Mazkur usul orqali irsiyatning moddiy asosi bo‘lgan DNK va RNKning strukturasi va vazifasi o‘rganiladi.

Ontogenetik. Bu usul yordamida organizmlarning shaxsiy rivojlanish taraqqiyotida genotip va tashqi muhit omillarning ta’siri fenotipning namoyon bo‘lishiga qanday ta’sir qilishi o‘rganiladi.

Genetik injeneriya. Bu usul yordamida bir organizmning noyob genlarini ikkinchi organizmga ko‘chirib o‘tkazish ishlari amalga oshiriladi.

Genetikaning rivojlanish bosqichlari

Genetika fanining rivojlanish tarixi. Genetika fanining rivojlanish tarixida quyidagi asosiy bosqichlarni belgilash mumkin:

1- bosqich. G.Mendel va uning izdoshlari tomonidan irsiyat va irsiylanish qonunlarining kashf etilishi.

2- bosqich. T.Morganning xromosoma nazariyasining yaratilishi va uning rivojlantirilishi.

3- bosqich. Genetik tadqiqotlarga kimyo, fizika, kibernetika kabi fanlarning yutuqlarini tatbiq etish. Bu bosqich asosan elektron mikroskopiya, rentgenostruktur tashxis kabi usullardan foydalanish bilan bog‘liq.

Genetika fanining rivojlanishiga xorijlik juda ko‘p olimlar o‘zlarining hissalarini qo‘shishgan. O‘zbekistonda ham genetika sohasida ko‘plab olimlar ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishgan va genetika fanining rivojiga munosib hissa qo‘shishgan. Bu olimlarimiz akademiklar J.A.Musayev, O.Jalilov, N.Nazirov, S.Mirahmedov, A.Abdukarimov, Abdullaev va boshqalar.

Genetik simvollar

Irsiyatning duragaylash metodidan foydalanib o‘rganilganda quyidagi genetik simvollar qo‘llaniladi.

Chatishtirish “x” belgisi bilan ifodalanadi. Ona organizm (Venera-Zuhroning ko‘zgusi), ota organizm (Mars qalqoni va nayzasi) belgisi bilan ifodalanadi. Ota-ona organizmlar oldiga “P” harfi (lotincha “Parents” – ota-ona degan ma’noni anglatadi). Ota-ona organizm va duragaylarda hosil bo‘ladigan gametalar “G” harfi bilan belgilanadi. Duragaylash natijasida olingan birinchi avlod duragay – F1, ikkinchi avlod duragay – F2 va h.k simvollar bilan belgilanadi. “F” harfi lotincha “Filio” so‘zidan olingan bo‘lib, bolalar degan ma’noni anglatadi. Birinchi avlod (F1) duragaylarni dominant yoki retsessiv gomozigotali organizmlari bilan chatishtirish qayta – tahliliy chatishtirish yoki bekkross deb ataladi. Olingan avlod esa Fb tarzida belgilanadi.

Bilimingizni sinang