XotirAI logotipiXotirAI
🧬 9-sinf · Biologiya · 57-§.

Jins genetikasi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Jinsning ahamiyati va autosomalar

Organik olamda jinsiy farqlarning kelib chiqishi, jinsni aniqlash mexanizmi, jinslar o‘rtasidagi nisbatlarni o‘rganish biologiya uchun nazariy va amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. Jins tuxum hujayra urug‘langandan keyin ma’lum bo‘ladi. Ayrim jinsli organizmlarda (jumladan odamda ham) jinslar nisbati odatda 1:1 ni tashkil etadi.

Ko‘pchilik ayrim jinsli organizmlarning erkak va urg‘ochilarida xromosomalari bir xil emas. Drozofilada xromosoma to‘plami diploid holda 8 ta bo‘ladi. Uch juft xromosomalari jihatidan erkak va urg‘ochi organizmlar bir-biridan farq qilmaydi, bir juft xususida esa muhim tafovutlar bor.

Erkaklari bilan urg‘ochilarida farq qilmaydigan, bir xildagi xromosomalar autosomalar deb ataladi. Erkaklari bilan urg‘ochilarida bir-biridan farq qiladigan xromosomalar esa jinsiy xromosomalar deyiladi.

Drozofilada X va Y xromosomalar

Urg‘ochisida ikkita bir xil (juft) tayoqchasimon xromosomalar bor; erkagida bunday xromosoma faqat bitta, uning juftini ikki yelkali alohida bir xromosoma tashkil etadi.

Shunday qilib, drozofilaning xromosomalar soni oltita autosoma va ikkita jinsiy xromosomadan tashkil topadi. Urg‘ochi pashshada qo‘shaloq holda (XX), erkak pashshada esa (XY) yakka holda bo‘ladigan tayoqchasimon jinsiy xromosoma X-xromosoma, ikkinchi jinsiy xromosoma (urg‘ochi pashshada bo‘lmaydigan, erkak pashshada ikki yelkali bo‘ladigan xromosoma) Y-xromosoma deyiladi.

Meyoz va urug‘lanishda jins

Erkak va urg‘ochi pashshaning xromosomalar to‘plamidagi bu jinsiy tafovutlar ko‘payish jarayonida qanday saqlanib qoladi? Bu savolga javob berish uchun meyoz va urug‘lanishda xromosomalar qanday holatda bo‘lishini aniqlab olish zarur.

Urg‘ochi pashshaning jinsiy xromosomalari yetilayotganda meyoz natijasida har bir tuxum hujayraga to‘rtta xromosomadan iborat gaploid to‘plam, shu jumladan, bittadan X-xromosoma o‘tadi. Meyozda erkak pashshada ikki xil spermatozoidlar hosil bo‘ladi: X-xromosoma bir qutbga, Y-xromosoma ikkinchi qutbga boradi. Shu tufayli ikki xil spermatozoidlar teng miqdorda hosil bo‘ladi. Bir xil spermatozoidlar 3 ta autosoma bilan bitta X-xromosoma, boshqalarida uchta autosoma bilan bitta Y-xromosoma bo‘ladi.

Urug‘lanishda ikkita kombinatsiya bo‘lish ehtimoli bir xil. Tuxum hujayrani X yoki Y-xromosomali sperma urug‘lantirishi mumkin. Birinchi holda urug‘langan tuxumdan urg‘ochi pashsha, ikkinchi holda erkak pashsha rivojlanadi. Organizmning jinsi urug‘lanish vaqtida belgilanadi va zigotaning xromosomalar soniga bog‘liq bo‘ladi.

Odamda jinsni belgilash

Jins belgilanishining xromosoma mexanizmi odamda ham xuddi drozofiladagi kabi bir xil. Odam xromosomalarining diploid soni – 46 ta. Shu songa 22 juft autosoma va 2 ta jinsiy xromosoma kiradi. Ayollarda jinsiy xromosomalar XX, erkaklarda – XY-xromosomadan iborat bo‘ladi. Shunga ko‘ra, erkaklarda ikki xil spermatozoidlar – X va Y-xromosomali spermatozoidlar hosil bo‘ladi (53- rasm).

53- rasm. Odam kariotipi: chapda - ayollarniki; o‘ngda - erkaklarniki.
53- rasm. Odam kariotipi: chapda - ayollarniki; o‘ngda - erkaklarniki.

Y-xromosomasiz va geterogametali urg‘ochi

Ayrim jinsli ba’zi organizmlarda (masalan, ba’zi hasharotlarda) Y-xromosoma umuman bo‘lmaydi. Bunday hollarda X va Y-xromosomalar o‘rnida bitta X-xromosoma bo‘ladi. Meyozda X-xromosomada kon’yugatsiya uchun sherigi bo‘lmaydi va hujayralarning biriga o‘tadi. Natijada, barcha spermatozoidlarning yarmisi X-xromosomali, qolgan yarmisi esa undan mahrum bo‘ladi. Tuxum hujayra X-xromosomali spermiy bilan urug‘lansa, urg‘ochi organizm, X-xromosoma yo‘q spermiy bilan urug‘lansa, bitta X-xromosomali erkak organizm rivojlanadi.

Tabiatda jins belgilanishining boshqa turi ham bor: u urg‘ochi jinsning geterogametali bo‘lishi bilan ta’riflanadi. Urg‘ochi jinsga har xil jinsiy xromosomalar XY xos bo‘ladi, erkak jinsi bir xildagi XX juftiga ega bo‘ladi. Spermiylarning hammasida bitta X-xromosoma bo‘ladi. Urg‘ochi jinsning geterogametaligi kapalaklarda, qushlarda va sudralib yuruvchilarda kuzatiladi.

Jinsga birikkan irsiylanish

Jinsga birikkan holda nasldan naslga o‘tish. Morgan va uning shogirdlari jinsiy xromosomalar orqali jinsni aniqlash bilan birga jinsga bog‘liq holda irsiylanishni ham aniqladilar. Genlar faqat autosomalarda emas, balki jinsiy xromosomalarda ham joylashgan bo‘ladi. Masalan, drozofilada ko‘zning qizil (A), oq (a) bo‘lishini ta’min etuvchi gen jinsiy X-xromosomada joylashgan.

Odamda ham jinsiy xromosomalarda joylashgan genlar jinsga bog‘liq holda irsiylanishi isbot etildi. Masalan, odamda gemofiliya (qonning ivimasligi) hamda daltonizm (qizil va yashil ranglarni ajrata olmaslik) kasalliklarini belgilovchi genlar X-xromosomada joylashgan.

Gemofiliya genini tashuvchi (XHXh) ayol bilan sog‘lom erkak (XHY) nikohidan tug‘ilgan o‘g‘il bolalarning yarmi gemofiliya bilan kasallangan bo‘ladi. Y-xromosomada joylashgan genlar faqat otadan o‘g‘il bolalarga o‘tadi.

Bilimingizni sinang

Drozofilada diploid holdagi xromosomalar to‘plami nechta xromosomadan iborat?
  1. 8 ta
  2. 4 ta
  3. 16 ta
  4. 6 ta

To‘g‘ri javob: 8 ta. Drozofilaning diploid to‘plami 8 ta xromosomadan iborat: oltita autosoma va ikkita jinsiy xromosoma.

Erkak va urg‘ochi organizmlarda bir xil bo‘ladigan xromosomalar qanday ataladi?
  1. Y-xromosomalar
  2. Autosomalar
  3. X-xromosomalar
  4. Jinsiy xromosomalar

To‘g‘ri javob: Autosomalar. Erkagi va urg‘ochisida farq qilmaydigan xromosomalar autosomalar deyiladi, farq qiladiganlari esa jinsiy xromosomalardir.

Odam xromosomalarining diploid to‘plamiga nechta juft autosoma kiradi?
  1. 44 juft
  2. 21 juft
  3. 22 juft
  4. 23 juft

To‘g‘ri javob: 22 juft. 46 ta xromosomaning 22 juftini autosomalar, qolgan 2 tasini jinsiy xromosomalar tashkil etadi.

Drozofila urg‘ochisida meyozdan keyin hosil bo‘lgan barcha tuxum hujayralar jinsiy xromosoma jihatidan nima uchun bir xil bo‘ladi?
  1. Har bir tuxumga bittadan Y-xromosoma o‘tadi
  2. Har bir tuxumga bittadan X-xromosoma o‘tadi
  3. Urg‘ochida ikki xil jinsiy xromosoma, X va Y bo‘ladi
  4. Tuxum hujayralarda jinsiy xromosomalar bo‘lmaydi

To‘g‘ri javob: Har bir tuxumga bittadan X-xromosoma o‘tadi. Urg‘ochida faqat XX bor, shuning uchun meyozda har bir tuxum hujayraga bittadan X-xromosoma o‘tadi.

Y-xromosomasiz hasharotlarda spermatozoidlarning yarmi nima uchun X-xromosomadan mahrum bo‘ladi?
  1. X-xromosoma meyozda ikkiga bo‘linib, ikkala hujayraga o‘tadi
  2. Y-xromosoma o‘rnini autosoma egallaydi
  3. X-xromosoma urug‘lanishdan keyin yo‘qoladi
  4. Yagona X-xromosomaning kon’yugatsiya uchun sherigi yo‘q, u bitta hujayraga o‘tadi

To‘g‘ri javob: Yagona X-xromosomaning kon’yugatsiya uchun sherigi yo‘q, u bitta hujayraga o‘tadi. Yagona X-xromosoma meyozda juftlashmaydi va faqat bitta hujayraga o‘tadi, ikkinchisi X siz qoladi.

Drozofila va kapalakda jinsiy xromosomalar tarkibi qanday farqlanadi?
  1. Drozofilada urg‘ochi XY, erkak XX; kapalakda urg‘ochi XX, erkak XY
  2. Ikkalasida ham urg‘ochi XY, erkak XX
  3. Drozofilada urg‘ochi XX, erkak XY; kapalakda urg‘ochi XY, erkak XX
  4. Ikkalasida ham urg‘ochi XX, erkak XY

To‘g‘ri javob: Drozofilada urg‘ochi XX, erkak XY; kapalakda urg‘ochi XY, erkak XX. Drozofilada geterogametali jins erkak (XY), kapalakda esa urg‘ochi (XY).

Y-xromosomasi bo‘lmagan hasharotlarda urg‘ochi va erkak organizmlar X-xromosomalar soni bo‘yicha qanday farqlanadi?
  1. Urg‘ochida XY, erkakda bitta X
  2. Urg‘ochida ikkita X, erkakda bitta X
  3. Urg‘ochida bitta X, erkakda ikkita X
  4. Ikkalasida ham ikkitadan X bo‘ladi

To‘g‘ri javob: Urg‘ochida ikkita X, erkakda bitta X. X-xromosomali spermiy urug‘lantirsa urg‘ochi (ikkita X), X siz spermiy urug‘lantirsa bitta X li erkak rivojlanadi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Jins tuxum hujayra urug‘langandan keyin ma’lum bo‘ladi; II. Odamda jinslar nisbati odatda 1:1 ni tashkil etadi; III. Drozofilada diploid xromosomalar soni 6 ta.
  1. Faqat I
  2. I va II
  3. II va III
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: I va II. III noto‘g‘ri: drozofilada diploid xromosomalar soni 8 ta.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiBelgilarning birikkan holda irsiylanishiKeyingi →O‘zgaruvchanlik