Qadimgi tarix ildizlari

Eng qadimgi tuzumdan sivilizatsiya sari

I BO‘LIM ENG QADIMGI TUZUMDAN SIVILIZATSIYA SARI 1-§. Qadimgi tarix ildizlari

Viqorli tog‘lar qoyalarida asrlar davomida qorlar erimaydi. Tog‘ jilg‘alari qo‘shilib, toshqin daryolarni hosil qiladi. Qush uchsa, qanoti kuyadigan sahro, poyonsiz cho‘llarda issiq shamol esib turgan. Karvon yo‘llari kesishgan joylarda dunyoning turli mamlakatlaridan kelgan odamlar to‘planib, qizg‘in savdo-sotiq qilishardi.

Yurtimizning ziroatkor vohalarida asrlar davomida bog‘lar gulga cho‘mardi. Yozma manbalar mardimaydonlarning jasorati haqida so‘zlaydi.

Odamlar cho‘l-u biyobonlarni chamanzorlarga aylantirib, shaharlar, ajoyib inshootlar qurdilar, osmon sirlarini kashf qildilar.

Qarang, osmonda minglab yulduzlar charaqlaydi. Ular shunchalik yaqin tuyuladiki, qo‘l cho‘zsang – yetgudek. Oftobning dastlabki yog‘dularida hashamatli binolarning moviy gumbazlari jilvalanib ko‘rinadi va gumbazlar osmon bilan singishib ketgandek bo‘ladi. Uzoq-uzoqlardan qo‘shiq taralmoqda.

I BO‘LIM ENG QADIMGI TUZUMDAN SIVILIZATSIYA SARI 1-§. Qadimgi tarix ildizlari

Daryolar sababli yurtimiz vohalarida bog‘lar asrlar davomida yashnab turgan

Bu – ona allasidir. Ona allasidan ona Vatan boshlanadi. Yam-yashil vodiylar va zilol suvli sharqiroq buloqlardan, birinchi o‘qituvchi va kitobdan, biz yashab turgan ko‘cha va xonadon ostonasidan boshlanadi jonajon Vatan.

Bugungi kunda ham serhosil vodiylar, cho‘l va tog‘larda katta-kichik shaharlar, qal’alar va qadim ibodatxonalar qoldiqlarini ko‘ramiz. Odamlar bu joylarni allaqachonlar tark etishgan. Qadim shaharlar xarobalari kimsasiz. Vayronalar unsiz, ularni sho‘r va yovvoyi o‘tlar bosgan.

Biroq odamlar qadami uzilgan bu joylarga qadimshunoslar kelishdi. Ularning sa’y-harakatlari bilan qadimgi shahar va qal’alar xarobalari tuproqlar ostidan yuz ko‘rsatib, uzoq o‘tmishdan so‘zlay boshladi.

I BO‘LIM ENG QADIMGI TUZUMDAN SIVILIZATSIYA SARI 1-§. Qadimgi tarix ildizlari

Kitob o‘qib, sayohat qilib, muzeylarni borib ko‘rib, tarix va madaniyat yodgorliklari haqida ko‘proq bilimga ega bo‘lamiz.

QADIMGI TARIXNI O‘RGANISH Insoniyatning qadimgi tarixini turli olimlar o‘rganadilar.

Arxeologlar • qadim zamonlarda odamlar yashagan manzilgohlarda va turarjoylarda qazishma ishlarini amalga oshiradilar.

Qadimiy idishlar

Antropologlar • qadimgi odamlarning suyak qoldiqlari (skelet va bosh chanoqlari)ni sinchiklab tekshirib, ularning tashqi ko‘rinishini tiklaydilar, ming yillar avvalgi kishilarning tashqi qiyofasida ro‘y bergan o‘zgarishlarni o‘rganadilar.

Etnograflar • qadimgi odamlarning ko‘pgina urf-odatlari, xo‘jalik va madaniy an’analarini saqlab qolgan, hozirda yashayotgan qabilalar va elatlarni o‘rganishadi.

I BO‘LIM ENG QADIMGI TUZUMDAN SIVILIZATSIYA SARI 1-§. Qadimgi tarix ildizlari

QADIMGI TARIX BO‘YICHA MANBALAR Dunyoning turli hududlarida qadimgi davr tarixiga oid keng o‘rganilgan manbalar arxeologlar tomonidan topilgan moddiy (ashyoviy) manbalardir. Arxeologik qazishmalar davomida topilgan mehnat qurollari, sopol idishlar, qurol-aslahalar va zeb-ziynat buyumlari, xullas, qadimda inson qo‘li bilan yaratilgan barcha narsalar shular jumlasiga kiradi.

Arxeologiya ma’lumotlari qadimgi dunyo tarixi haqida to‘la tasavvur berolmaydi. Shu bois olimlar yozma manbalarga ham murojaat etadilar. O‘rta Osiyo tarixi bo‘yicha eng qadimgi yozma manba “Avesto” kitobidir. Unda yurtimizning qadimgi tarixi va madaniyati haqida hikoya qilinadi.

I BO‘LIM ENG QADIMGI TUZUMDAN SIVILIZATSIYA SARI 1-§. Qadimgi tarix ildizlari

Qadimgi davr tarixiga doir yana bir qimmatli yozma manba Erondagi Behistun qoyasi yozuvlaridir.

Fors shohi Doro I buyrug‘i bilan qoyaga o‘yib yozilgan bitiklarda zabt etilgan o‘lkalar qatorida O‘rta Osiyoning qadimgi davlatlari ham sanab o‘tiladi.

ENG QADIMGI TUZUMNI DAVRLASHTIRISH Jahondagi barcha xalqlarning tarixi ibtidoiy jamoa tuzumidan boshlangan.

Insoniyat rivojidagi birinchi bosqich kishilarning alohida guruhlarga birlashuvi bo‘lib, u eng qadimgi odamlarning dastlabki jamoasi edi.

Qadimiy qo‘lyozma

Milodiy II asrda yunon tarixchisi Arrian Makedoniyalik Aleksandrning O‘rta Osiyoga qilgan harbiy yurishlari haqida “Aleksandrning harbiy yurishlari” nomli asar yozgan.

I BO‘LIM ENG QADIMGI TUZUMDAN SIVILIZATSIYA SARI 1-§. Qadimgi tarix ildizlari

Miloddan avvalgi I asr oxirlarida qadimgi yunon tarixchisi va geografi Strabon “Geografiya” nomli asarida ko‘plab mamlakatlar xalqlari haqida ma’lumotlar keltiradi.

Miloddan avvalgi V asrda qadimgi yunon tarixchisi Gerodot turli mamlakatlarga sayohat qilib, “Tarix” nomli kitobini yozdi. Unda yurtimizning qadimgi tarixi haqida muhim ma’lumotlar berilgan.

Behistun qoyasi yozuvlari va bo‘rtma tasvirlari

Ibtidoiy urug‘ jamoasi

Ibtidoiy jamoalar asta-sekin qarindosh urug‘laridan iborat alohida urug‘ jamoalariga bo‘lina boshladi.

Dastlabki urug‘ jamoalari ayol – ona atrofida birlashgan. Insoniyat tarixidagi bu bosqich ona urug‘i davri – matriarxat deb atalgan.

I BO‘LIM ENG QADIMGI TUZUMDAN SIVILIZATSIYA SARI 1-§. Qadimgi tarix ildizlari

Ancha keyinroq, mehnat qurollari va xo‘jalik yuritish shakllari takomillashgani sayin jamoadagi yetakchilik mavqeyi asta-sekin erkak kishiga o‘ta boshlagan, bu esa urug‘ga endi erkak kishi boshchilik qilishini anglatardi. Insoniyat tarixidagi ushbu davrni olimlar patriarxat – ota urug‘i davri deb atashadi.

Matriarxat •Ilk urug‘ jamoalari ayol kishi – ona atrofida birlashgan.

Patriarxat •Urug‘dosh jamoalarni erkak kishi boshqarib turgan.

ESLAB QOLING!

Qadimgi tosh davri tarixi ilk, o‘rta va so‘nggi paleolit davrlariga ajratilib o‘rganiladi

Eng qadimgi odamlar dastlabki mehnat qurollarini toshlardan yasashgan, shunga ko‘ra arxeologlar insoniyat tarixining boshlanishini “tosh davri” deb atashadi. Tosh davri ancha uzoq vaqt davom etgan, shuning uchun uni quyidagi bosqichlarga ajratishadi:

Paleolit •qadimgi tosh davri (yunoncha paleos – “qadimgi” va litos – “tosh”)

Mezolit •o‘rta tosh davri (yunoncha mezos – “o‘rta” va litos –

“tosh”)

Neolit •yangi tosh davri (yunoncha neos – “yangi” va litos –

“tosh”)

Eneolit •mis-tosh davri (lotincha eneus – “mis” va yunoncha litos – “tosh”)

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

2-§. Eng qadimgi odamlarning rivojlanish bosqichlari

Yer yuzida odam qanday paydo bo‘lganligi haqidagi turli afsonalar va diniy rivoyatlar qadim zamonlardan beri mavjud. Fanda bu masala ilmiy asosda, antropologiya va arxeologiya ma’lumotlariga tayangan holda o‘rganiladi. Tarix fanida eng qadimgi odamlar ibtidoiy odamlar deb ataladi.

Muhim sanalar

• II asrda — Milodiy II asrda yunon tarixchisi Arrian Makedoniyalik Aleksandrning O‘rta Osiyoga qilgan harbiy yurishlari haqida “Aleksandrning harbiy yurishlari” nomli asar yozgan.
• I asr — Miloddan avvalgi I asr oxirlarida qadimgi yunon tarixchisi va geografi Strabon “Geografiya” nomli asarida ko‘plab mamlakatlar xalqlari haqida ma’lumotlar keltiradi.
• V asrda — Miloddan avvalgi V asrda qadimgi yunon tarixchisi Gerodot turli mamlakatlarga sayohat qilib, “Tarix” nomli kitobini yozdi.

Bilimingizni sinang