Qadimgi Yunonistonning yuksalishi

Qadimgi Yunoniston

23–24-§. Qadimgi Yunonistonning yuksalishi

Qadimgi yunonlarning turarjoyi

YUNON SHAHARLARI Yunonistonda dehqonchilik va hunarmandchilik rivoj topishi natijasida shaharlar soni ham ortib boradi. Yunon shaharlarining ko‘pchiligi bir qancha manzilgohlar birlashishi yo‘li bilan tashkil topadi. Bunday shaharlar yunoncha “polis”, ya’ni “shahar” deb atalgan. Ular shahar-davlatlarni tashkil etgan. Polislar hunarmandchilik va savdo-sotiq markazlari bo‘lgan. Bozor shaharning katta maydonida joylashgan. U yerda qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik mahsulotlari bilan savdo qilingan.

Barcha shahar-davlatlar o‘z qo‘shinlariga ega bo‘lgan. Qo‘shinlarning asosini og‘ir qurollangan askarlar – goplitlar tashkil etgan. Ular to‘rtburchak shaklni yuzaga keltiruvchi bir-biriga zich joylashgan qatorda jang qilgan. Bunday jangovar safga tizilish falanga deb atalgan.

23–24-§. Qadimgi Yunonistonning yuksalishi

Otliq va piyoda jangchilar, polis va shaharliklar

AFINA DAVLATI O‘rta Yunonistonning janubi-sharqiy qismida Attika yarimoroli joylashgan. Mil. avv. 2-mingyillikda Attikaning g‘arbiy qismida yunonlar Akropol, ya’ni “yuqori shahar” deb atalgan qal’a quradi. Bora-bora Akropol tevaragiga odamlar o‘rnasha boshladi. Shu tariqa Afina shahri vujudga keladi. Shaharda yashagan odamlarning asosiy qismini hunarmandlar va savdogarlar tashkil etgan.

Afina aholisi uchta katta guruhga bo‘lingan: fuqarolar, chet elliklar – meteklar va qullar. Ota-onasi ozod afinalik bo‘lgan erkaklargina Afina fuqarosi bo‘la olgan.

23–24-§. Qadimgi Yunonistonning yuksalishi

Faqat fuqarolar barcha huquqlardan foydalangan. Ular og‘ir mehnat va salomatlikka zarar yetkazuvchi ishlardan ozod qilingan.

Afina mustahkamlanishi bilan dengiz savdosi ham rivoj topadi. Afinaning asosiy portiga aylangan Pirey bandargohidan mamlakatga qullar va xilma-xil tovarlar keltirilgan.

Afina. Markazda

Akropol. Zamonaviy rasm

Afina

Attika yarimoroli Akropol qal’asi

Akropol atrofida

Afina fuqarolari, meteklar, qullar

Kemasozlik ustaxonasidagi ish jarayoni. Zamonaviy rasm

Abak — hisob taxtachasi

Mum surkalgan taxtacha va stil

AFINADA TA’LIM Afinada davlat maktablari bo‘lmagan. Ota-onalar o‘z bolalarini pedagogga (yunonchada “bolani yo‘lda kuzatib boruvchi” ma’nosini anglatadi) haq to‘lab o‘qitgan. Qonun bo‘yicha faqat o‘g‘il bolalar uchun ta’lim olish majburiy bo‘lgan.

Yetti yoshdan boshlab bolalarga yozuv va hisob o‘rgatilgan. Mum surkalgan taxtachalarga harflarni bronza tayoqcha – stil bilan yozishgan. Aksariyat fuqarolar uchun ta’lim shundangina iborat bo‘lgan. Puldor ota-onalarning farzandlari esa palestra – xususiy gimnastika maktablarida tahsilni davom ettirgan. Palestrada adabiyot o‘qitilar, she’r yozish va musiqa san’ati ham o‘rgatilar edi.

Afina

O‘g‘il bolalar 14 yoshdan gimnastika bilan shug‘ullanardi. Ayni paytda ularga kurash, nayza va disk uloqtirish, uzunlikka va balandlikka sakrash, yugurish ham o‘rgatilardi. O‘spirinlar, shuningdek, qo‘l jangi, harbiy ishlar va otga minib yurishni o‘rgangan.

Afinada oliy ma’lumot beradigan o‘quv yurtlari ham bo‘lgan. Ammo ularda faqat o‘ta boy ota-onalarning farzandlarigina o‘qish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Bunday ta’lim muassasalarida astronomiya, geometriya, geografiya va tarix o‘qitilardi.

Ta’lim olish muddati 3–4 yil davom etgan. Ana shundan keyin davlat ishlarida ma’lum bir lavozimni egallash imkoniyati vujudga kelgan.

Afina

Qadimgi Yunonistondagi maktab

Sparta jangchilari hordiq

SPARTA Mil. avv. XII asrda Janubiy Yunoniston (Lakonika) hududiga doriylar qabilasi bostirib kirdi. Ular mahalliy qabilalarni bo‘ysundirib, Sparta davlatiga asos soldilar.

Spartaliklar qulga aylantirgan mahalliy aholi – ilotlar ham aslida yunonlar bo‘lib, ular bilan bir tilda so‘zlashgan. Ilotlar spartaliklardan qattiq nafratlanar edi. Bunday sharoitda hukmronlikni faqat kuch bilan saqlab qolish mumkin bo‘lgan. Shuning uchun ham spartaliklar o‘z davlatida alohida shart-sharoitlar yaratdi. Jumladan, hamma qat’iy intizomga amal qilar, intizomni buzganlar shafqatsiz jazolanardi.

SPARTA

Janubiy Yunoniston (Lako-

Ilotlar – Lakonika aholisi nika)

Doriylar bosib olgan

Periyeklar – Spartada to‘la-to‘kis huquqlarga

Sparta urushga tayyorgarlik ko‘rayotgan shaharga o‘xshab qolgandi. Chet elliklar Spartaga kiritilmagan. Savdo-sotiq sust rivojlangan, san’at asarlari, chiroyli ibodatxonalar ham bo‘lmagan. Hamma uylar bir-biriga o‘xshatib qurilgan.

ega bo‘lmagan

Spartaga fuqarolar asos solingan

Qadimgi Sparta maktabi

Ilotlar hosil yig‘imida

Spartalik jangchi

Ilotlar kichik turarjoylarda yashagan. Ular alohida spartaliklarning emas, balki butun boshli davlatning mulki hisoblanardi. Ilotlar alohida spartaliklar oilasi yeriga ishlov berib, chorvani boqishgan va boshqa ko‘plab majburiyatlarni bajarishgan. Spartaliklar esa faqat harbiy ish bilan shug‘ullangan.

SPARTA

Ilotlardan tashqari, Spartada to‘la-to‘kis huquqlarga ega bo‘lmagan fuqarolar – periyeklar ham yashagan. Qadimgi Spartada kuchli va chidamli odamlar qadrlangan. Bolalar ancha qattiq sharoitda voyaga yetgan. Sparta maktablarida bolalarni harbiy ishlarga o‘rgatishar, ularni kuchli va chidamli etib tarbiyalashardi. Spartalik o‘smirlar ota-onalaridan alohida yashagan. Yigirma yoshga to‘lgan hamma yigitlar jangchi sifatida qo‘shinga qabul qilinib, keksa yoshga qadar xizmat qilgan.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

25-§. Yunon koloniyalari

YANGI HUDUDLARNI O‘ZLASHTIRISH Qadimgi Yunonistonda zodagonlardan qarzdor bo‘lib qolgan, o‘z yer va mulkiga ega bo‘lmagan ko‘plab odamlar o‘z vatanini tark etishga, begona yurtlarda omadini sinab ko‘rishga majbur bo‘lgan. Olis yo‘l xavfli edi.

Jo‘nab ketish oldidan yunonlar ma’budlarga qurbonliklar bag‘ishlagan. O‘zlari bilan birga loy surtilgan, qamishdan to‘qilgan savatchalarda olov ham olishgan. Olov ayni mahalda ular umrbod tark etgan vatanning bir parchasi edi.

O‘rta Yer va Qora dengiz bo‘ylarida

Mil. avv.

VIII–VI asrlar

Yunon koloniyalari

Olviya, Xersones, Pantikapey

Muhim sanalar

• XII asrda — SPARTA Mil. avv. XII asrda Janubiy Yunoniston (Lakonika) hududiga doriylar qabilasi bostirib kirdi.

Bilimingizni sinang