Fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlab qo‘yilgan huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlar

II bo‘lim. Jinoyat huquqi

Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:

• Shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatiga qarshi jinoyatlar. • Xat-yozishmalar, telefonda so‘zlashuv, telegraf xabarlari yoki boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibi. • Fuqarolarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzishning huquqiy oqibati.

Shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatiga qarshi jinoyatlarga:

• odam savdosi,

• ayolni erga tegishga majbur qilish yoki uning

erga tegishiga to‘sqinlik qilish, • odam o‘g‘rilash,

• zo‘rlik ishlatib g‘ayriqonuniy ravishda ozodlik-

dan mahrum qilish, • tuhmat,

• haqorat qilish kiradi. Ushbu jinoyatlarning obyekti shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmati hisoblanadi. Jinoyatlar to‘g‘ri qasd bilan amalga oshiriladi.

Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:

Odam savdosi bugungi kunda eng global muammolardan biriga aylanib ulgurdi. Odam savdosi odamni olish-sotish yoxud undan foydalanish maqsadida yollash, tashish, topshirish, yashirish yoki qabul qilishda

Odamlarni ekspluatatsiya qilish – boshqa shaxslardan o‘z niyatiga ko‘ra foydalanish yoki jinsiy majburlashning turlari, majburiy mehnat yoki xizmatlar, qulchilik, erkidan mahrum qilish yoki inson a’zo-to‘qimalarining transplan- tatsiyasi hisoblanadi.

namoyon bo‘ladi. Bunda odamlarni o‘g‘irlash zo‘rlik ishlatish yoki zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitish yoxud majburlashning boshqa shakllarini qo‘llash orqali amalga oshiriladi.

Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:

Jinoyat shaxsning hayoti va sog‘lig‘i daxlsizligini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlarga nisbatan sodir etiladi. Jinoyat boylik orttirish va boshqa g‘arazli maqsadlarda aldash yo‘li bilan odam savdosini amalga oshirishda ifodalanadi.

Odam savdosiga odam oldi-sotdisi, ya’ni uni sotuvchiga berilgan ma’lum miqdordagi pul mablag‘i yoki boshqa mulkiy ekvivalent evaziga boshqa odam ixtiyoriga topshirish kiradi.

Ayolni erga tegishga majbur qilish yoki uning erga tegishiga to‘sqinlik qilish

Ayolni erga tegishga yoki nikohda yashashni davom ettirishga majbur qilish, ayolning roziligisiz uylanish maqsadida uni o‘g‘rilash, shuningdek, ayolning erga tegishiga to‘sqinlik qilish ham jinoyat sanaladi.

Mazkur jinoyatning sodir etilish motivi jinoyatni kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega emas.

Barcha odamlar qonun oldida teng va hech qanday kamsitishlarsiz qonun bilan teng himoyalanish huquqiga egadirlar. Shu munosabat bilan har xil kamsitishlar qonun yo‘li bilan man etilishi va qonun barcha shaxslarga biron-bir belgi bo‘yicha, aytaylik, irqi, terisining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa e’tiqodi, milliy yoki ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy mavqeyi, tug‘ilishi yoki boshqa sharoitlar bo‘yicha kamsitishlarga qarshi teng va samarali himoyani kafolatlashi lozim.

Odam savdosi jinoyati bo‘yicha jabrlanuvchilarning ekspluatatsiya jarayoni

Ishlab chiqarish va qishloq xo‘jalik ishlarida foydalanish

Uy-ro‘zg‘or ishlarida foydalanish

Tilamchilikka majburlash

Sun’iy onalik va bola tug‘ishga majburlash

Majburiy nikoh, jinsiy erkinligiga qarshi harakatlar

Inson to‘qimalarini transplantatsiya qilish

Aksariyat hollarda jinoyat ayolning ota-onasi, aka-ukasi, opa-singillari, yaqin qarindoshlari, kuyov tomonidan sodir etiladi.

Odam o‘g‘rilash

Mazkur jinoyatning obyekti odamning erkinligi, ya’ni istagan yerida bo‘lishi erkinligini kafolatlovchi ijtimoiy munisabatlar hisoblanadi.

Bu jinoyatga Jinoyat kodeksining 245-moddasida nazarda tutilgan hollardan tashqari barcha turdagi odam o‘g‘rilashlar kiradi.

Odam shaxsiy erkinligidan mahrum qilingan paytdan e’tiboran jinoyat tugallangan hisoblanadi.

Zo‘rlik ishlatib g‘ayriqonuniy ravishda ozodlikdan mahrum qilish

Ayolni erga tegishga yoki nikohda birga yashashni davom ettirishga majbur qilish deganda unga nisbatan jismoniy yoki ruhiy zo‘ravonlik ishlatilishini tushunish lozim.

Tahlil etilayotgan jinoyatning obyekti jabrlanuvchining shaxsiy ozodligi hisoblanadi. Jinoyatning obyektiv tomoni zo‘rlik ishlatib g‘ayriqonuniy ravishda shaxsni harakat qilish erkinligidan mahrum etish, jabrlanuvchiga nisbatan jismoniy yoki ruhiy zo‘rlik ishlatish, uning

Odamni o‘g‘rilash deganda, odamning yashirincha, oshkora yoki aldash yoxud ishonchini suiiste’mol qilish yo‘li bilan shaxsiy erkinligidan mahrum qilinishini tushunish zarur.

qayerda bo‘lishini erkin tanlash huquqini cheklash kabi xatti-harakatlarni sodir etishda ifodalanadi.

Zo‘rlik ishlatib g‘ayriqonuniy ravishda ozodlikdan mahrum qilish

Jabrlanuvchi ozodlikdan mahrum qilingan paytdan e’tiboran jinoyat tugallangan, deb hisoblanadi. Ushbu jinoyat to‘g‘ri qasd bilan ta’magirlik niyatida sodir etilishi bilan ajralib turadi.

Tuhmat

O‘rganilayotgan jinoyat uch qismdan iborat. Tuh- matning obyekti shaxsning sha’ni va qadr-qimmati hisoblanadi. Sha’n insonning ichki axloqiy qadr-qimmati, halolligi, oliyjanobligi, vijdoni, umuman olganda, sha’n insonning ma’naviy va ijtimoiy fazilatlarini belgilovchi tushuncha. Jinoyat tuhmat yolg‘onligini bila turib, boshqa shaxsni sharmanda qiladigan uydirmalarni tarqatish da ifodalanadi. Aniq dalillarga ishora qilinmagan umumiy ma’lumotlarni oshkor etish tuhmat hisoblanmaydi. Uydirmalarni tarqatish usuli har xil, masalan, og‘zaki, yozma, biror tasvir ko‘rinishidagi lavha va hokazo bo‘lishi mumkin. Jinoyat yolg‘onligi oldindan ayon bo‘lgan ma’lumotlar tarqatilgan paytdan boshlab tugallangan hisoblanadi.

Tuhmat

Tuhmatchi bir soatda bir oyga tatigulik fitna qo‘zg‘atadi.

Alisher Navoiy

Har kim o‘z sha’ni va obro‘siga qilingan tajovuzlardan, shaxsiy hayotiga aralashishdan himoyalanish va turar joyi daxlsizligi huquqiga ega.

Hech kim qonun nazarda tutgan hollardan va tartibdan tashqari birovning turar joyiga kirishi, tintuv o‘tkazishi yoki uni ko‘zdan kechirishi, yozishmalar va telefonda so‘zlashuvlar sirini oshkor qilishi mumkin emas.

Haqorat qilish

Haqorat qilish shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini beodoblik bilan qasddan tahqirlashdan iboratdir. Haqorat qilish og‘zaki yoki yozma ravishda bo‘lishi mumkin. Shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini beodoblik bilan tahqirlashga qaratilgan xatti-harakat sodir etilgan paytdan boshlab jinoyat tugallangan hisoblanadi.

Haqorat qilish odatda bevosita sodir etiladi, ammo jabrlanuvchi bu haqda xabar topadi, degan taxmin bilan sirtdan sodir etilishi ham mumkin. Vositachi orqali haqorat qilingan hollar ham uchraydi. Xafa qilish har xil bo‘lishi mumkin, ammo ularning hammasi ham haqorat bo‘lavermaydi. Haqorat har doim ma’lum bir shaxsga qaratilgan bo‘ladi.

Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlar

Insonning qadr-qimmati deganda dunyo qarashining darajasi, aql-za- kovati, turmush tarzi kabi insonning obyektiv jihatlarini tavsiflovchi ijobiy sifatlar yig‘indisini tushunish zarur.

Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlar tarkibiga mamlakatimiz Konstitutsiyasida belgilab qo‘yilgan huquqlarni buzish kabi jinoyatlar kiradi. Bular:

Ijodiy faoliyat

Aslida A. o‘zining telefonini sport kiyimining cho‘ntagida qoldirgan, telefoni esa quvvatsizlanib qolganligi uchun ishlamayotgandi.

Fuqarolar teng huquqliligining buzilishi ularga o‘z huquqlarini amalga oshirish imkonini bermaslik yoxud ularning o‘z huquqlarini amalga oshirishlariga to‘sqinlik qilish (masalan: jinsi, irqi, millati va h.k. kelib chiqib, ishdan bo‘shatish, istiqomat joyida ro‘yxatdan o‘tishiga, ishga qabul qilinishiga, o‘qishga kirishiga yo‘l qo‘ymaslik)dan iborat bo‘lishi mumkin.

Ijodiy faoliyat

• fuqarolarning teng huquqliligini buzish;

• shaxsiy hayot daxlsizligini buzish;

• fuqarolarning turar joyi daxlsizligini buzish;

• xat-yozishmalar, telefonda so‘zlashuv, telegraf xabarlari yoki boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibini buzish; • jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish; • vijdon erkinligini buzish;

• saylov yoki referendum tashkil qilish, ularni o‘tkazish to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish; • saylov huquqining yoki ishonchli vakil vakolatlarining amalga oshirilishiga to‘sqinlik qilish; • mehnat qilish huquqini buzish;

• mualliflik yoki ixtirochilik huquqlarini buzish.

Fuqarolarning teng huquqliligini buzish

Mazkur jinoyatlarning obyekti fuqarolarning shaxsiy huquqlari va erkinliklaridir.

Fuqarolarning teng huquqliligini buzish jinoyat jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy yoki ijtimoiy mavqeyidan, kelib chiqishi- dan qat’i nazar fuqarolarning huquqlarini buzish yoki cheklash yoxud fuqarolarga bevosita afzalliklar berishda ifodalanadi.

Shaxsiy hayot daxlsizligini buzish

Bu jinoyat shaxsning shaxsiy yoki oilaviy sirini tashkil etuvchi shaxsiy hayoti to‘g‘risidagi ma’lumotlarni uning roziligisiz qonunga xilof ravishda yig‘ish yoki tarqatishda ifodalanadi.

Fuqarolarning turar joyi daxlsizligini buzish

Jinoyat yashovchilarning erkiga qarshi zo‘rlik ishlatib, g‘ayriqonuniy ravishda turar joyga bostirib kirishda ifodalanadi.

Xat-yozishmalar, telefonda so‘zlashuv, telegraf yoki boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibini buzish

Jinoyat shaxslarning pochta-telegraf xabarlari yoki telefonda so‘zlashuvning mazmuni va hokazolar bilan g‘ayriqonuniy tanishuvida yoxud fuqarolarning xatlari, telegrammalari, telefaks orqali, elektron pochta va h.k. orqali xabar qilinayotgan ma’lumotlarni shu axborotlar egasining roziligisiz oshkor etilishida ifodalanadi.

Fuqarolarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish

Mazkur modda fuqarolarning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilab qo‘yilgan ariza berish, davlat hokimiyat organlari, korxonalari, muassasalari va jamoat hayotining boshqa sohalari faoliyatini erkin tanqid qilish huquqini jinoyat huquqi tomonidan himoya qilishning muhim vositasi hisoblanadi.

Jinoyat fuqarolarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonunni buzishga qaratilgan har xil harakatlar bo‘lib, u

G‘ayriqonuniy ravishda bostirib kirish deganda, aybdor shaxsning turar joy egasining ruxsatisiz va ularning erkiga xilof ravishda, huquqiy asoslarsiz shaxsning turar joyiga kirishga qaratilgan xatti-harakatlarining (masalan, g‘ayriqonuniy ravishda ko‘chirish, ruxsatnomasiz tintuv o‘tkazish, o‘zganing turar joy maydoniga o‘zboshimchalik bilan ko‘chib kirish va h.k.) sodir etilishini tushunish lozim.

Fuqarolarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish

Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

O‘zbekiston Respublikasining

Konstitutsiyasi,

31-modda

fuqarolar, jamiyat va davlatning qonun bilan muhofaza etiladigan huquqlariga jiddiy zarar yetkazishda ifodalanadi.

Vijdon erkinligini buzish

Jinoyat diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyatiga yoki diniy marosimlarning o‘tkazilishiga to‘sqinlik qilishda ifodalanadi. Vijdon erkinligi diniy faoliyatning faqat qonun doirasida amalga oshirilishidir.

Voyaga yetmagan shaxslarni diniy tashkilotlarga jalb etish, diniy tashkilot faoliyatida ishtirok etishga ko‘ndirishga qaratilgan qilmish sodir etilgan paytdan boshlab tugallangan jinoyat, deb e’tirof etiladi.

Qonunga xilof ravishda diniy ta’limotga o‘qitish deganda voyaga yetmagan shaxslarga ularning xohishiga qarshi, ota-onalari yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarning xohish-irodasiga qarshi din to‘g‘risidagi bilimlarni singdirishning har xil ko‘rinishlarini tushunish lozim.

Saylov yoki referendum tashkil qilish, ularni o‘tkazish to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish

Fuqarolarning erkin ovoz berish huquqi, saylovlar yoki referendumlarni tashkil etish, o‘tkazishning belgilangan tartibiga qarshi harakat yoki harakatsizlikdir.

O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o‘z vakillari orqali ishtirok etish huquqiga egadirlar. Bunday ishtirok etish o‘zini o‘zi boshqarish, referendumlar o‘tkazish va davlat organlarini demokratik tarzda tashkil etish, shuningdek davlat organlarining faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini rivojlantirish va takomillashtirish yo‘li bilan amalga oshiriladi...

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 32-moddasidan

Jinoyat: 1) ovoz berishning yashirinligini buzishga; 2) saylov yoki referendum hujjatlarini qalbakilash- tirishga; 3) saylov yoki imzo varaqalariga soxta yozuvlar kiritishga; 4) saylov yoki referendum tashkil qilish, ularni o‘tkazish vaqtida berilgan ovozlarni ataylab noto‘g‘ri hisoblashga qaratilgan xatti-harakatlarni sodir etishda ifodalanadi. Jinoyatning saylov yoki referendum tashkil qilish, ularni o‘tkazishda ishtirok etuvchi mansabdor shaxs, siyosiy partiyalar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining vakillari, tashabbuskor guruhlar, saylov komissiyalari yoxud referendum komissiyalarining a’zolari tomonidan sodir etilishi mumkin.

Saylov huquqining yoki ishonchli vakil vakolatlarining amalga oshirilishiga to‘sqinlik qilish

Jinoyat obyekti – insonning saylash yoki saylanish, saylovoldi tashviqotini olib borish, referendumni o‘tkazishda ishtirok etish, saylovoldi tashviqot olib borish, nomzod shaxs ishonchli vakillarining o‘z vakolatlarini

Tenglik hukm surgan joyda sotqin, aldam- chi ehtiroslar, g‘am-g‘ussa bo‘lmaydi.

Ijodiy faoliyat

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining maxsus qism VI–VII boblarida berilgan moddalarni o‘qing.

amalga oshirish huquqini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlardir. Jinoyat zo‘rlik ishlatish, qo‘rqitish, aldash yoki og‘dirib olish yo‘li bilan fuqarolarning o‘z saylash huquqlarini erkin amalga oshirishlariga to‘sqinlik qilishda yoki deputatlikka yoxud O‘zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzodning ishonchli vakillari o‘z vakolatlarini amalga oshirishiga to‘sqinlik qilishda ifodalanadi.

Mehnat qilish huquqini buzish

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida fuqarolarning mehnat qilish huquqi kafolatlangan.

Ijodiy faoliyat

1. Berilgan vaziyatlardan inson sha’ni va qadr-qimmatiga qarshi jinoyatlarni ajrating. 2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 17-moddasiga asoslanib, mazkur jinoyatlarning subyektlarini aniqlang. 3. Jinoyatlar sodir etilishining subyektiv tomonlarini aniqlang. 1) Buxoro viloyati IIB xodimlari tomonidan olib borilgan tezkor surishtiruv tadbirlari davomida aniqlanishicha, Buxoro tumani, Gulshanobod QFYda yashovchi, 1969-yilda tug‘ilgan, muqaddam sudlangan F.N. Kogon shahri, Istiqlol MFYda yashovchi fuqaro N.G‘. hamda Shofirkon tumani, Qalmaqon QFYda yashovchi, muqaddam sudlangan G.Y.larni Tailand davlatida behayolik orqali mo‘may daromad orttirishi mumkinligini bildirgan holda qiziqtirib, chet davlatga borishi, ya’ni u yerda yeb-ichish hamda ijaraga turishi uchun qilinadigan sarf-xarajatlarning hammasini o‘zi ko‘tarishini aytgan.

Ijodiy faoliyat

2) Tuman vakillik organlariga saylov oldi targ‘ibot-tashviqot ishlarini olib borayotgan N.ning ishonchli vakillari Gulobod mahallasidagi fuqarolarga N. ga ovoz berishlari evaziga turli oziq-ovqat mahsulotlarini ulashdi. Tuman vakillik organiga o‘z nomzodini qo‘ygan X. N. ning bu harakatlaridan norozi bo‘lib, sudga shikoyat qildi.

3) Voyaga yetmagan shaxslar Internet tarmog‘i orqali sinfdoshlari haqida bo‘xton ma’lumotlarni joylashtirib, ma’naviy zarar yetkazdilar.

Asosiy qonunning 37-moddasida: «Har bir shaxs mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash va qonunda ko‘rsatilgan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir», deb belgilab qo‘yilgan.

Ijodiy faoliyat

Ushbu jinoyatning obyekti fuqarolarning Konstitutsiya bilan kafolatlangan mehnat qilish huquqi hisoblanadi. Jinoyatning subyekti ishga qabul qilish yoki ishdan bo‘shatish huquqiga ega bo‘lgan shaxs bo‘lishi mumkin.

Mualliflik yoki ixtirochilik huquqlarini buzish

Fuqaroning intellektual mulkini himoya qilishga bo‘lgan konstitutsiyaviy huquqi, xususan, mualliflik yoki ixtirochilik huquqining buzilishidir.

Jinoyat mualliflik huquqini o‘zlashtirib olish, hammualliflikka majburlash, shuningdek, tafakkur mulki obyektlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ular rasman ro‘yxatdan o‘tkazilgunga yoki e’lon qilingunga qadar muallifning roziligisiz oshkor qilinishida ifodalanadi.

Savol va topshiriqlar

Har kimga ilmiy va texnikaviy ijod erkinligi, madaniyat yutuqlaridan foydalanish huquqi kafolatlanadi. Davlat jamiyatning madaniy, ilmiy va texnikaviy rivojlanishiga g‘amxo‘rlik qiladi.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi

Muhim sanalar

• 1969-yilda — 1) Buxoro viloyati IIB xodimlari tomonidan olib borilgan tezkor surishtiruv tadbirlari davomida aniqlanishicha, Buxoro tumani, Gulshanobod QFYda yashovchi, 1969-yilda tug‘ilgan, muqaddam sudlangan F.N. Kogon shahri,…

Bilimingizni sinang