Shaxs

Shaxs, jamiyat va davlat

Odamiy ersang, demagil odami, Onikim, yo‘q xalq g‘amidin g‘ami.

Faollashtiruvchi savollar

5. Inson huquqlari hammaga tug‘ilganidan boshlab berilishini asoslang.

6. Har qanday inson uchun eng qadrli bo‘lgan narsalarni sanab bering.

7. Alohida toifadagi insonlar uchun qadrli bo‘lgan, lekin boshqalar uchun uncha ahamiyatli hisoblanmaydigan narsalarga misol keltiring.

Faollashtiruvchi savollar

Fikrimizni tasdiqlaymiz

“Odam” tushunchasi biologik tushuncha bo‘lib, unga jonli tabiatning bir elementi sifatida qaraladi. “Inson” tushunchasi esa ijtimoiy tushuncha bo‘lib, undan kundalik so‘zlashuvda keng foydalaniladi. Shuningdek, o‘zaro suhbatlarda “kishi”, “kimsa” so‘zlarini ham qo‘llab turamiz. Biroq huquqshunoslik fanida hamda yuridik adabiyotlar da “odam”, “inson”, “kishi” yoki “kimsa” so‘zlaridan emas, balki aynan “shaxs” tushun chasidan foydalaniladi.

“Shaxs” tushunchasi “inson” tushunchasining yuksak ko‘rinishi, oliy maqomidir. Shu bilan birga, “odam” yoki “inson” tushunchalariga huquqiy munosabatlarning ishtirokchisi sifatida qaralmaydi. Ular shaxs maqomidan tashqari holatda huquqiy munosabatlarning to‘la ishtirokchisi bo‘la olmaydi.

Yodda tuting

Shaxs — ongli ravishda o‘z faoliyatini boshqarish imkoniyatiga ega bo‘lgan, huquqiy munosabat ishtirokchisi sifatida muayyan huquq va majburiyatlarga ega inson.

INSON

Umumijtimoiy tushuncha bo‘lib, muayyan jamiyatda insoniy fazilatlarga ega ekanlikni ifoda etadi.

ODAM

Biologik jihatdan fikrlash, so‘zlash qobiliyatiga ega bo‘lgan, shu tufayli jonli tabiatning boshqa hamma jonzotlardan ustun turuvchi bir qismi.

Huquqiy munosabatlarning alohida ishtirokchisi bo‘lib, inson tushunchasining yuksak ko‘rinishidir.

Hamkorlikda bajaramiz

Shaxs ham, albatta, odam, inson, individ. Lekin unda tabiiy xususiyatlar, ehtiyojlar, his-hayajon, tuyg‘ulardan tashqari, bir qadar ahamiyatliroq bo‘lgan jihatlar ham mavjud. Masalan, shaxs uchun qator qadriyatlar muhim. Bu qadriyatlarga misol qilib o‘z uyi — oilasi, mamlakati — vatani, mahallasi — qo‘ni-qo‘shnisi, o‘quv dargohi — sinfdoshlari yoki kursdoshlari, ishxonasi — hamkasblari kabilarni keltirish mumkin. Bu qadriyatlarga erishish, ularni saqlash va e’zozlash uning hayotining maqsadi, mazmuni bo‘lib xizmat qiladi. Shaxs faqat o‘z-o‘zi bilan ovora emas. U atrofdagilar, hayot, mahalla, mamlakat, vatan haqida doimo o‘ylaydi, qayg‘uradi, g‘amxo‘rlik qiladi. Insonning shaxs sifatida shakllanishida oila, maktab, qo‘ni-qo‘shni, mahalla va do‘stlarning ta’siri katta.

Hamkorlikda bajaramiz

Biz Abu Nasr Forobiy, Burhoniddin Marg‘inoniy, Jaloliddin Manguberdi, Amir Temur, Alisher Navoiy kabi ajdodlarimizni tilga olganimizda ularni buyuk shaxslar deb ulug‘la shimiz ham shaxs tushunchasiga e’tibor qaratishni talab etadi.

“Har bir inson tabiatan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi, u bir o‘zi bunday narsalarni qo‘lga kirita olmaydi, ularga ega bo‘lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug‘iladi…”

Abu Nasr Forobiy, “Fozil odamlar shahri”

Alisher Navoiy 1464–1469-yillarda Samarqandda bo‘lgan paytla rida, bir necha yil mashhur faqih (huquqshunos) Xoja Fazlulloh Abul lays huzurida fiqh (huquq) ilmidan dars olgan.

Bu haqda shoir “Majolis un-nafois” asarida shunday yozadi: “Faqir ikki yil alarning qoshida saboq o‘qub erdim, ancha iltifotlari bor erdi kim, “farzand” der erdilar”.

HIDOYA

Burhoniddin Marg‘inoniyning “Kitob al-Hidoya” (qisqacha nomi “Hidoya” — “To‘g‘ri yo‘l”) kitobida oilaviy munosabatlarga oid, shuningdek, mulkchilik, savdo-sotiq, jinoyat va jazo, insonning burch va mas’uliyatlariga taalluqli juda ko‘p murakkab muammolar islomiy huquq nuqtayi nazaridan hal etib berilgan. Bu kitob fiqh ilmi bo‘yicha eng aniq, izchil, mukammal asar bo‘lib, undan bugungi kunda ham islom huquqshunosligi bo‘yicha nufuzli huquqiy manba — asosiy qo‘llanma sifatida foydalaniladi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Shaxsning jamiyatdagi o‘rni Shaxsni jamiyatdan, jamiyatni shaxsdan ajratib bo‘lmaydi. Shaxs boshqalar bilan turli munosabatlarga kirishmasdan jamiyatda faoliyat olib bora olmaydi. Jamiyat va shaxs o‘zaro ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy, siyosiy va huquqiy munosabatlarga kirishishi mumkin.

Ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar

Mehnat munosabatlari. Mulkiy munosabatlar v.b.

Ma’naviy munosabatlar

Bilim olishga oid munosabatlar. Tarixiy meros, ilmiy va texnik yutuqlardan foydalanish munosabatlari v.b.

Siyosiy munosabatlar

Davlat organlariga murojaat qilish bilan bog‘liq munosabatlar. Turli jamoat birlashmalari bilan bog‘liq munosabatlar v.b.

Huquqiy munosabatlar Shartnomaviy munosabatlar.

Shaxs va davlat munosabatlarining huquqiy asoslari

Shaxs va davlat bir-biriga nisbatan bo‘lgan huquq va majburiyatlar bilan o‘zaro uzviy bog‘liqdir. Davlat tomonidan mustahkamlab qo‘yilgan shaxsiy huquq va erkinliklar daxlsizdir, ulardan sud qarorisiz mahrum etishga yoki ularni cheklab qo‘yishga hech kim haqli emas.

Davlatning asosiy maqsadi fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashga xizmat qilishdir. Jumladan, davlatning eng dastlabki vazifasi shaxslarning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy darajasini oshirishga yordam berish, mamlakat xavfsizligini ta’minlash, tinchlikni mustahkamlash hisoblanadi.

Jismoniy va yuridik shaxs Huquqshunoslik fanida shaxs tushunchasi ikki ma’noda, ya’ni jismoniy va yuridik shaxs sifatida ifodalanadi.

Shaxs va davlat munosabatlarining huquqiy asoslari

Qonun belgilaydi

Jismoniy shaxslar deganda O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari, boshqa davlatlarning fuqarolari, shuningdek, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar tushuniladi.

Xorijiy davlatlarning

Alohida mol-mulkka ega bo‘lgan hamda o‘z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol- mulk bilan javob beradigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi.

Demak, yuridik shaxs deganda, asosan, korxona, tashkilot va muassasalar tushuniladi.

Yuridik shaxslarning quyidagi turlari mavjud: • Tijorat tashkilotlari (foyda olishni o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan korxona va tashkilotlar: sotuv bo‘limlari, quruvchi tashkilotlar, ulgurji savdo do‘konlari v.b.)

• • Notijorat tashkilotlar (foyda olishni maqsad qilib olmagan muassasa va tashkilotlar: maktablar, shifoxonalar, xayriya jamg‘armalari v.b.)

Xulosa qiling

Ma’lum bir axloqiy sifatlarga ega bo‘lmasdan, munosib inson bo‘lmay turib, ijtimoiy hayotda harakat qilib bo‘lmaydi.

Hamkorlikda bajaramiz

Berilgan vaziyatni diqqat bilan o‘qing va savollarga javob bering.

Izlanishda davom eting

Muhim sanalar

• 1464–1469-yillarda — Alisher Navoiy 1464–1469-yillarda Samarqandda bo‘lgan paytla rida, bir necha yil mashhur faqih (huquqshunos) Xoja Fazlulloh Abul lays huzurida fiqh (huquq) ilmidan dars olgan.

Bilimingizni sinang