Huquqiy munosabatlar

Huquq

Xalqning o‘zi to‘g‘ridan to‘g‘ri tasdiqlamagan qonun — haqiqiy emas.

Faollashtiruvchi savollar

Yodda tuting

Huquqiy munosabatlarning ko‘plab turlari mavjud bo‘lib, ularni fuqarolik, mehnat, jinoiy, ma’muriy, iqtisodiy va boshqa shu kabi turlarga ajratish mumkin. Masalan, oldi- sotdi bitimlari fuqarolik, jinoyat sodir etish jinoiy-huquqiy munosabatlarga misol bo‘la oladi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Huquqiy munosabatlar shaxslar o‘rtasidagi huquqiy aloqa bo‘lib, uning natijasida shaxslarda huquq va majburiyatlar vujudga keladi. Huquq normalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar “huquqiy munosabatlar” deyiladi. Ularning vujudga kelishi uchun yuridik fakt — hodisa (masalan, insonning tug‘ilishi yoki o‘lishi, yong‘in) yoki harakat (masalan, huquqbuzarlik) yuzaga kelishi lozim bo‘ladi.

Huquqiy munosabat ishtirokchilari o‘zlariga tegishli huquq va majburiyatlarni to‘liq bajarishlari lozim. Huquq va majburiyatlarni bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Huquqiy munosabatlar — kishilar o‘rtasidagi huquqiy aloqalardir. Huquqiy munosabatlarda kamida ikki tomon ishtirok etadi. Birinchi tomon — huquq egasi, ikkinchi tomon — majburiyatni bajaruvchi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Huquqiy munosabatlarning mazmunini tashkil etuvchi, ularning vujudga kelishi uchun zarur bo‘lgan tarkibiy qismlar mazkur munosabatlarning “tarkibiy qismlari” deb ataladi.

Huquqiy munosabatlarning tarkibiy qismlari: obyekt, subyekt, subyektiv huquq va yuridik majburiyat. Huquqiy munosabat ish tirokchilarining diqqati qaratilgan aniq narsa huquqiy munosabatlarning obyektidir. Huquqiy munosabatlarning ishtirokchilari — huquq va majburiyat egalari huquqiy munosabatlarning subyektlari hisoblanadilar. Huquqiy munosabat ishtirokchilarining tegishli huquq normasiga asosan bajarishi lozim (bajarilishi o‘ziga bog‘liq bo‘lgan harakati) yoki ularning ma’lum harakatlarni amalga oshirilishini talab qilish vakolati subyektiv huquq tushunchasini ifodalaydi.

Yodda tuting

Huquqiy munosabatlarning ishtirokchilari — huquq va majburiyat egalari huquqiy munosabatlarning subyektlari hisoblanadilar.

Huquqiy munosabat ishtirokchilarining tegishli huquqiy normaga asosan bir-birlari oldida bajarishlari lozim bo‘lgan burchi (majburiyati) yoki ba’zi harakatni sodir etishdan o‘zlarini tiyishlari yuridik majburiyat hisoblanadi.

Huquqiy munosabat

(oldi-sotdi misolida)

(masalan, tovar haqida ma’lumot

1. Sotuvchining majburiyati — sifatli tovarni taqdim qilish, huquqi — tovarning pulini olish. 2. Xaridorning huquqi — sifatli tovarni sotib olish, majburiyati — tovarning pulini to‘lash.

Hamkorlikda bajaramiz

Quyida keltirilgan har bir vaziyatdagi huquqiy munosabatlar ishtirokchilarini aniqlang.

Huquqiy munosabatlar ishtirokchilarining subyektiv huquq hamda yuridik majburiyatlarini tahlil qiling.

Aziz 18 yoshga to‘lgan kuni otasi unga do‘konga sotuvchi bo‘lib ishga

kirishiga ruxsat berdi.

Farzona 8 yosh. U juda chiroyli

rasm chizadi. Ota-onasi uning

rasmlari ko‘rgazmasini tashkil

qilishga yordam berishdi.

Fayzulloh 14 yoshda. U yosh musi

qachilar o‘rtasida o‘tkazilgan xalqaro tanlovda birinchi o‘rinni egallab sovrindor bo‘ldi. Fayzulloh

o‘zining yakkaxon konsertini berish uchun tayyorlanmoqda. Konsertdan tushadigan mablag‘ni bolalar salomatligini tiklash bo‘yicha

Hamkorlikda bajaramiz

tashkil etilgan fondlarga o‘tkazishni

rejalashtirgan.

Shahlo 16 yoshga to‘lganida opasi unga mushuk bolasi (xumpar)ni sov

g‘a qildi. Shahloda qanday huquqiy

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchilar, ya’ni subyektlar huquq layoqatiga hamda muomala layoqatiga ega bo‘lishlari talab etiladi.

Yangi tug‘ilgan chaqaloq ham har xil huquqlarga, masalan, tibbiy yordam olish, turar joyga, o‘z ismi, familiyasiga ega bo‘lish huquqlariga ega. Aqli zaif va ruhiy kasallar ham huquqiy layoqatga ega. Ular ham yashash, davolanish, nafaqa olish, mulkdor bo‘lish huquqiga egadirlar. Ayrim davlatlarda hali tug‘ilmagan bola ham huquqiy layoqatga ega. U merosxo‘r bo‘la oladi.

Muomala layoqati yosh va ruhiy salomatlik bilan bog‘liq. O‘zbekiston qonunlariga binoan, to‘la muomala layoqati fuqaro 18 yoshga to‘lgandan so‘ng boshlanadi. Lekin ushbu qoidadan istisnolar ham mavjud. Masalan, shaxs jinoiy javobgarlikka 16 yoshdan, ayrim jinoyatlar uchun 14 yoshdan tortilishi mumkin. Boshqa bir misol, Oila kodeksi ayrim hollarda 18 yoshga to‘lmasdan turib nikohdan o‘tishga ruxsat beradi. Bunday fuqaro nikohdan o‘tgan vaqtdan boshlab to‘liq muomala layoqatiga ega bo‘ladi.

Qonun belgilaydi

Barcha fuqarolarning fuqarolik huquq va burchlariga ega bo‘lish layoqati (huquq layoqati) teng ravishda e’tirof etiladi.

Fuqaroning huquq layoqati u tug‘ilgan paytdan e’tiboran vujudga keladi va vafot etishi bilan tugaydi.

O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, 17-modda

Fuqaroning o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni bajarish layoqati (muomala layoqati) u voyaga yetgach, ya’ni o‘n sakkiz yoshga to‘lgach to‘la hajmda vujudga keladi.

Voyaga yetgunga qadar qonuniy asosda nikohdan o‘tgan fuqaro nikohdan o‘tgan vaqtdan e’tiboran to‘la hajmda muomala layoqatiga ega bo‘ladi.

Nikoh tuzish natijasida ega bo‘lingan muomala layoqati o‘n sakkiz yoshga to‘lmasdan turib nikoh bekor qilingan taqdirda ham to‘la saqlanib qoladi.

Nikoh haqiqiy emas deb topilganida sud voyaga yetmagan er (xotin) sud belgilagan paytdan boshlab to‘la muomala layoqatini yo‘qotganligi haqida qaror qabul qilishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, 22-modda

O‘z mulkida, xo‘jalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-mulkka ega bo‘lgan hamda o‘z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan javob beradigan, o‘z nomidan mulkiy yoki shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo‘la oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi.

Hamkorlikda bajaramiz

Quyidagi holatlar qanday huquqiy munosabat ekanligini va ularning tarkibiy elementlarini tahlil eting.

1. Elyor ismli bola ingliz tilini o‘rganish uchun o‘quv markazidagi kurslarga qatnash moqda.

2. Zafar ismli bola svetoforning qizil chirog‘i yonib turgan bo‘lishiga qaramasdan, yo‘lni kesib o‘tdi.

3. Mohigul sport to‘garaklariga qatnashmoqda. 4. A’zamjon ismli bola maktabgacha ta’lim muassasasida ta’lim-tarbiya olmoqda. 5. Ahrorjon ismli bola maktabga kech qolmaslik uchun jamoat transportida yo‘lga chiqdi.

6. “Ziyo-zukko umumta’lim maktabi” va ota-onalar o‘rtasida ta’lim xizmatlarini amalga oshirish to‘g‘risida shartnoma tuzildi.

Hamkorlikda bajaramiz

7. “Ziyo muallim pedagoglar rivojlanish markazi” nodavlat ta’lim muassasasi Saodat Shermuhamedova bilan bir yillik o‘quv kurslarida trening o‘tkazish bo‘yicha shartnoma tuzdi.

8. Husniddin 144-umumta’lim maktabiga tarix o‘qituvchisi lavozimiga ishga kirish uchun shartnoma imzoladi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Quyida turli huquqiy munosabatlarga misol keltirish orqali ularning tarkibiy elementlariga e’tibor qaratib o‘tamiz:

Fuqaroviy-huquqiy munosabat — masalan, Bobur do‘kondan o‘quv qurollarini sotib olishi: Bunda Bobur va do‘kon sotuvchisi — subyekt, o‘quv qurollari — obyekt, Boburning o‘quv qurollar sifatini tekshirishi va mahsulot haqida ma’lumot olish huquqi — subyektiv huquq, to‘lovni amalga oshirishi — yuridik majburiyat hisoblanadi.

Jinoiy-huquqiy munosabat — masalan, Abdulla do‘kondan qimmatbaho o‘quv qurollarini o‘g‘irlab olishi: Bunda Abdulla — subyekt, qimmatbaho o‘quv qurollari (mulk huquqining buzilishi) — obyekt, do‘kon egasi o‘z mulkini qaytarib olishi yoki tovon puli olishi — subyektiv huquq, Abdullaga nisbatan ta’sir choralari (jazo)ni qabul qilib olish oqibati — yuridik majburiyat hisoblanadi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Ma’muriy huquqbuzarlik munosabatlari — masalan, Ulug‘bek ismli shaxs Shohista ismli qizni haqorat qildi: Bunda Ulug‘bek — subyekt, Shohista ismli qizning sha’ni, qadr-qimmati — obyekt, Shohista holat bo‘yicha Ulug‘bekni javobgarlikka tortish bo‘yicha murojaat qilishi — subyektiv huquq, Ulug‘bekka nisbatan qo‘llanilgan ta’sir choralari (jazo)ni qabul qilib olish oqibati — yuridik majburiyat hisoblanadi.

Mehnat munosabatlari — masalan, Jahongir ismli shaxs korxonada ishlab keladi: Bunda Jahongir va ish beruvchi — subyekt, mehnat qilish huquqi — obyekt, mehnat qilish natijasida ish haqi olish — subyektiv huquq, mehnat muhofazasi va xavfsizligiga rioya qilish — yuridik majburiyat hisoblanadi.

Izlanishda davom eting

3. O‘zingizga tegishli bo‘lgan huquqlaringiz ro‘yxatini tuzing. Bu huquqlarga qanday va qachondan boshlab ega bo‘lganingizni asoslang.

Quyidagi huquqiy munosabatlarning tarkibini tahlil qiling.

Huquqiy munosabat subyekti

Huquqiy munosabat obyekti

Subyektiv huquq

Yuridik majburiyat

Izlanishda davom eting

Furqat tumanida yashovchi fuqaro Akbarova “Qishloqqurilishbank” ATBning Qo‘qon filialidan qoramol sotib olish uchun 2 yil muddatga 10 million so‘m miqdorda kredit olib, oilaviy tadbirkorlikni yo‘lga qo‘ydi.

Sirdaryo viloyati Guliston tumanidagi “Begimqul Raimqulovich orzusi” xususiy korxonasi rahbari Samandarov “Mikrokreditbank” ATB Sirdaryo viloyat filiali tomonidan kredit ajratilmayotgan ligidan norozi bo‘lib Adliya vazirligining “Ishonch telefoni”ga murojaat qildi.

“Gold distribution” MCHJ huquqshunosi Mirzo Ulug‘bek tumani Savdo xizmat ko‘rsatish sohasi va xalq iste’mol mollari ishlab chiqarish departa mentiga ulgurji savdo faoliyati bilan shug‘ullanish uchun ruxsat beradigan litsenziyani qayta rasmiy lashtirib berish yuzasidan murojaat qildi.

Izlanishda davom eting

Fuqarolar Akbarov va Hasanovalar 2024-yil 10-avgust kuni tuman FHDY bo‘limidan nikohdan o‘tdi.

“Adesign” shirkati o‘zining internet sahifasini yaratib berish uchun Abduvohid ismli dasturchi bilan xizmat ko‘rsatish shartnomasini tuzdi.

Muhim sanalar

• 2024-yil — Fuqarolar Akbarov va Hasanovalar 2024-yil 10-avgust kuni tuman FHDY bo‘limidan nikohdan o‘tdi.
• 10-avgust — Fuqarolar Akbarov va Hasanovalar 2024-yil 10-avgust kuni tuman FHDY bo‘limidan nikohdan o‘tdi.

Bilimingizni sinang