Inson huquqi va erkinliklari kafolatlari

II bo‘lim. Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari,

Mavzu ustida ishlash natijasida: – inson huquq va erkinliklarining konstitutsiyaviy kafolatlari haqida; – inson huquqlarini himoya qilish mexanizmi haqida; – o‘z huquqlaringizni himoya qilish uchun qaysi idoralarga murojaat etish zarurligi haqida bilib olasiz.

Hozirgi kunda qonunlari, sud va huquq-tartibot organlari orqali davlat ana shunday himoyachi rolida namoyon bo‘ladi.

Asosiy qonun belgilaydi

Har kimga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining hamda boshqa tashkilotlarning, ular mansabdor shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari va harakatsizligi ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 55-modda.

Ushbu huquq malakali yuridik yordamga muhtoj bo‘lgan har bir odam advokatga murojaat qilib, ana shunday yordamdan foydalanishi mumkinligini nazarda tutadi. Biron-bir vaziyatda, hatto agar jinoiy ishda ayblangan taqdirda ham, insonga yordam berishni rad etishga hech kimning haqqi yo‘q.

Davlatimizda voyaga yetmaganlar, mehnatga layoqatsizlar va yolg‘iz keksalar alohida himoyalanadilar.

Asosiy qonun belgilaydi

Mehnatga layoqatsiz va yolg‘iz keksalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar hamda aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand boshqa toifalarining huquqlari davlat himoyasidadir. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 57-modda.

2. INSON HUQUQ VA ERKINLIKLARI KAFOLATLARI

Huquqiy davlatda inson huquqlariga rioya etilishini kafolatlovchi ko‘pgina usullar mavjud bo‘ladi. Ular orasida alohida o‘rin sud himoyasiga tegishlidir. Bu himoya shaklidan har bir odam foydalanishi mumkin. Buning uchun sudga sud muhokamasi uchun asos bo‘lib xizmat qiluvchi ariza bilan murojaat qilish kifoyadir.

Huquqiy davlatda sud mustaqil odil sudlov organi bo‘lgani tufayli har qanday bahsli ishni hal qiluvchi sudya faqat qonunga bo‘ysunadi.

Sudya ish faoliyati davomida xolis bo‘lishi, ya’ni o‘zining shaxsiy simpatiya va antipatiyasidan baland turishi, korrupsiyaga yo‘l qo‘ymasligi lozim. Hech kim, hattoki, hokimiyat va oliy boshqaruv organlari ham sud faoliyatiga aralashishga haqli emas.

Jamoat birlashmalari, ka-

«Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq jismoniy va yuridik shaxslarga davlat organlari, tashkilotlar va ularning mansabdor shaxslariga yakka tartibda yoki jamoa bo‘lib murojaat qilish kafolatlanadi.

3. INSON HUQUQLARI BO‘YICHA MILLIY INSTITUTLAR

O‘zbekiston mustaqil rivojlanish yillarida inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha inson huquqlari himoyasi mexanizmini kengaytirishga yo‘naltirilgan yangi milliy institutlar tashkil qilindi.

Ular jumlasiga quyidagilar kiradi: – Oliy Majlisning inson huquqlari bo‘yicha Vakillik instituti –

Ombudsman; – O‘zbekiston Respublikasi Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markaz.

Ombudsman

Inson huquqlari bo‘yicha Vakillik instituti – Ombudsman 1995-yilda qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimida, ya’ni Oliy Majlis huzurida tashkil qilingan bo‘lib, sudlovchi sanalmaydi. Ombudsman davlat organlari tomonidan inson huquqlariga rioya etilishi ustidan parlament nazoratini amalga oshiradi.

shikoyatlarni ko‘rib chiqish;

Ombudsmanning huquqlari:

ariza beruvchi o‘z huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun foydalanishi mumkin bo‘lgan vositalar va yo‘llarni ko‘rsatish;

shikoyat arizasini mohiyat yuzasidan hal qilish vakolati bo‘lgan tashkilot yoki mansabdor shaxsga berish;

ariza beruvchini huquq va qonuniy manfaatlariga daxl qiluvchi hujjatlar, qarorlar va boshqa materiallar bilan tanishtirish;

rad etish sabablarini majburiy tarzda ko‘rsatgan holda shikoyatni ko‘rib chiqishni rad etish;

qonunchilikka xilof bo‘lmagan boshqacha choralar qo‘llash.

Ombudsman huzurida konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarga rioya etilishi bo‘yicha komissiya tuzilgan. U fuqarolar va tashkilotlardan o‘z nomiga kelgan murojaatlarni ko‘rib chiqadi.

Ombudsmanning huquqlari:

O‘z qonuniy huquqlari buzilganligi haqida shikoyat bilan har bir kishi (respublika fuqarosi, ajnabiy fuqaro yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxs) Ombudsmanga shikoyat yuzasidan tekshiruv natijalari asosida u quyidagilarni bajarishi lozim:

• – Arizachiga uning murojaati ko‘rib chiqilgandan keyingi natijalar haqida ma’lum qilish;
• – harakatlarida fuqarolarning huquqlari, erkinligi va qonuniy manfaatlari buzilishlari aniqlangan faoliyat yuritayotgan yoki yuritmayotgan tashkilot yoki mansabdor shaxsga buzilgan huquqlarni tiklash bo‘yicha tavsiyalardan iborat o‘z xulosasini yuborish. Vakilning xulosasini olgan

tashkilot yoki shaxs uni ko‘rib chiqishi va bir oydan oshmagan muddatda asoslangan javob jo‘natishi lozim.

Ombudsmanning huquqlari:

Vakil xulosasida quyidagi tavsiyalar bo‘lishi mumkin: tashkilot yoki mansabdor shaxs tomonidan ish oxirigacha yetkazilishi shart; tashkilot yoki mansabdor shaxs qarori o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi lozim; tashkilot yoki mansabdor shaxs qarorini asoslash lozim; tashkilot yoki mansabdor shaxs qo‘shimcha qaror qabul qilishi kerak.

Milliy markazi

Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi 1996-yil 31-oktabrda ijroiya hokimiyati tizimi tarkibida tashkil qilingan. U mamlakatda huquqni himoya qilish faoliyatini tashkil etuvchi davlat tashkiloti hisoblanadi.

Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markazning asosiy vazifalari:

• – inson huquqlari sohasidagi davlat siyosatini samarali amalga oshirishga, ushbu sohada O‘zbekiston Respublikasi xalqaro majburiyatlarini bajarish bo‘yicha davlat organlari faoliyatiga ko‘maklashish;
• – inson huquq va erkinliklariga rioya etilishi holatini o‘rganish, tahlil qilish va umumlashtirish, inson huquqlari himoyasi bo‘yicha xalqaro va mintaqaviy strukturalar tavsiyalari bajarilishi monitoringini amalga oshirish;
• – O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlariga rioya etilishi va himoya qilinishi bo‘yicha milliy ma’ruzalar tayyorlash;
• – inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro va mintaqaviy tuzilmalar tavsiyalarini amalga oshirish yuzasidan milliy harakatlar dasturlarini ishlab chiqish;
• – inson huquqlari sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish, milliy qonunchilik hujjatlariga O‘zbekiston Respublikasining inson huquqlariga oid xalqaro shartnomalarini qo‘llashni ta’minlash bo‘yicha takliflar tayyorlash;
• – inson huquqlarini himoya qilish va inson huquqlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha davlat organlariga, fuqarolik jamiyati institutlariga va boshqa tashkilotlarga amaliy yordam ko‘rsatish;
• – aholi o‘rtasida inson huquqlari sohasida huquqiy targ‘ibot ishlarini olib borish;
• – inson huquqlariga rioya etilishi masalalari bo‘yicha tadqiqotlar tashkillashtirish va o‘tkazish, shuningdek noshirlik faoliyatini amalga oshirish;
• – inson huquqlari sohasida xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish.

1-topshiriq

Tasavvur qiling, siz kimyo kombinati joylashgan shaharda yashay- siz. Mazkur korxona bir necha yillar davomida ishlab kelayotir. Ana shu davr davomida aholi o‘rtasida yurak-tomir va o‘pka kasalliklari ko‘pay- di. Aholi salomatligini tekshirish natijasida kasallikning ko‘payib borishi atrof-muhitning ifloslantirilishi bilan bog‘liq ekanligi aniqlandi. Korxona ma’muriyati tozalash inshootlarini o‘rnatish borasidagi va’dasini bajar- mayapti.

2-topshiriq

Huquq va erkinlik-

inson huquqlarini himoya qilish mexanizmi: sudlar, prokuratura, militsiya, advokatura; inson huquqlarining amalga oshirilishi monitoringi; «Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida»gi Qonun; Ombudsman; 1996-yil – Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi tashkil etildi.

O‘zingizni sinang!

RESPUBLIKASI QONUNI

(Ko‘chirma) 6-modda. Murojaatlarga qo‘yiladigan talablar Jismoniy shaxsning murojaatida jismoniy shaxsning familiyasi (ismi, otasining ismi), uning yashash joyi to‘g‘risidagi ma’lumotlar ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.

Yuridik shaxsning murojaatida yuridik shaxsning to‘liq nomi, uning joylashgan yeri (pochta manzili) to‘g‘risidagi ma’lumotlar ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.

Jismoniy va yuridik shaxsning murojaatida davlat organining, tashkilotning aniq nomi, murojaat yuborilayotgan mansabdor shaxsning lavozimi va (yoki) familiyasi (ismi, otasining ismi) ko‘rsatilgan, shuningdek murojaatning mohiyati bayon etilgan bo‘lishi kerak.

RESPUBLIKASI QONUNI

Murojaatlarda murojaat etuvchilarning elektron pochta manzili, aloqa telefonlari va fakslari raqamlari ko‘rsatilishi mumkin.

Murojaatlar davlat tilida va boshqa tillarda berilishi mumkin. Yozma murojaat murojaat etuvchi jismoniy shaxsning imzosi yoki murojaat etuvchi yuridik shaxs vakolatli shaxsining imzosi bilan tasdiqlangan bo‘lishi lozim. Jismoniy shaxsning yozma murojaatini murojaat etuvchining imzosi bilan tasdiqlash imkoni bo‘lmagan taqdirda, bu murojaat uni yozib bergan shaxsning imzosi bilan tasdiqlanib, uning familiyasi (ismi, otasining ismi) ham qo‘shimcha ravishda yozib qo‘yilishi kerak.

Murojaat etuvchilarning vakillari orqali berilgan murojaatlarga ularning vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi.

Muhim sanalar

• 1995-yilda — Inson huquqlari bo‘yicha Vakillik instituti – Ombudsman 1995-yilda qonun chiqaruvchi hokimiyat tizimida, ya’ni Oliy Majlis huzurida tashkil qilingan bo‘lib, sudlovchi sanalmaydi.
• 1996-yil — Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi 1996-yil 31-oktabrda ijroiya hokimiyati tizimi tarkibida tashkil qilingan.
• 1996-yil — inson huquqlarini himoya qilish mexanizmi: sudlar, prokuratura, militsiya, advokatura; inson huquqlarining amalga oshirilishi monitoringi; «Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida»gi Qonun; Ombudsman;…

Bilimingizni sinang