XotirAI logotipiXotirAI
📖 10-sinf · Adabiyot · 13–21-b.

“Go‘ro‘g‘li” dostonlari turkumi va “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” (Po‘lkan varianti)

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

O‘zbek xalq dostonlari

O‘zbek xalq og‘zaki ijodida dostonlar alohida ahamiyatga ega. Ularda qahramonlarning hayoti, boshidan kechirgan voqealari, o‘zaro munosabatlari va kechinmalari bayon qilinib, baxshilar (ular “shoirlar” deb ham atalgan) tomonidan musiqa jo‘rligida ijro etilgan.

Dostonlarda voqealar bayoni odatda nasrda ifoda etiladi, obrazlar o‘rtasidagi dialoglar, ularning ruhiy holatiga ijrochining munosabati esa she’riy yo‘l bilan tasvirlangan.

Turkum va g‘arbiy guruh

“Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlari Yaqin va O‘rta Sharq, Kavkaz va Markaziy Osiyoning turkiy va boshqa (arman, gruzin, kurd, fors) xalqlari orasida keng tarqalgan. Mazkur turkumni ikki katta guruhga bo‘lish mumkin:

“Go‘ro‘g‘li”ning g‘arbiy turkumida bosh qahramon Ko‘ro‘g‘li deb ataladi va xalq ichidan chiqqan qasoskor sifatida gavdalanadi. Ko‘ro‘g‘li otasining ko‘zlari hukmdor tomonidan arzimagan sabab bilan o‘yib olingani uchun qasos olishga ont ichadi. Ko‘ro‘g‘li mardlikda nom chiqargan yigitlarni atrofiga to‘plab, ular bilan tog‘ga chiqib ketadi va Chanlibelda qarorgoh quradi.

Ko‘ro‘g‘lining tarixiy asosi

Ayrim manbalarga ko‘ra, g‘arbiy turkum dostonlari tarixiy shaxslar va tarixiy voqealarga ma’lum darajada asoslanadi. Tarixchilarning ta’kidlashicha, XVII asr boshlarida Usmoniylar imperiyasidagi og‘ir ijtimoiy va iqtisodiy vaziyat tufayli ko‘tarilgan Jaloliylar qo‘zg‘oloni yetakchilari orasidagi Ko‘ro‘g‘li taxallusli shoir yaratgan she’rlar qo‘zg‘olonchilar ichida mashhur bo‘lgan. Boshqa bir manbalarda esa Ko‘ro‘g‘li XVI asr oxiri – XVII asr boshlarida Eron hukmdori bo‘lgan Abbos I ning zamondoshi sifatida tasvirlanadi.

Sharqiy turkum: Go‘ro‘g‘li

“Go‘ro‘g‘li”ning sharqiy turkumi bosh qahramoni Go‘ro‘g‘li (“go‘rda tug‘ilgan”) vatanparvar, o‘z xalqi uchun qayg‘uruvchi qahramon va ko‘plab xalq botirlarini tarbiyalagan murabbiy sifatida tasvirlanadi. Go‘ro‘g‘lining onasi qornida homilasi bilan vafot etadi. Go‘rda o‘lik onadan farzand tug‘iladi. Go‘ro‘g‘li keyinchalik Chambil yurtini bunyod etadi, elga xon qilib ko‘tariladi.

“Go‘ro‘g‘li” turkumi bir qancha dostonlardan iborat bo‘lib, ularda Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishidan Sulduzi tog‘ida g‘oyib bo‘lishigacha bo‘lgan voqealar, avlodlari (asrandi o‘g‘illari, nevaralari, evarasi) va qirq bahodir yigitining qahramonona sarguzashtlari tasvirlanadi.

O‘zbekcha variantlar

“Go‘ro‘g‘li” dostonlarining o‘zbekcha variantlari ham ikki guruhga bo‘linadi:

Dostonning Xorazm varianti tili, badiiy xususiyatlari va syujeti boshqa hududlarda tarqalgan nusxalardan birmuncha farq qiladi.

Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, “Go‘ro‘g‘li” turkumiga kiruvchi dastlabki dostonlar XI–XII asrlardan XVII asrgacha bo‘lgan davrda shakllangan.

Odilxon va Qovishtixon

“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonidan. Dostonning Muhammadqul Jomrot o‘g‘li Po‘lkan aytgan variantidan qisqartirib olindi.

Qisqacha: Yovmit yurtining podshosi Odilxonning ikki o‘g‘li Urayxon va Ahmadbek hamda qizi Bibi Oysha bor edi. Mari xoni Qovishtixon Odilxonning bozorchi savdogarlarini yo‘lda talab oldi. Odilxon Mari yurtini tep-tekis qilib, Qovishtixonni to‘pga solib otdi, uning yetti yoshli o‘g‘li To‘liboy sinchini asir qilib keldi. To‘liboy otlarni saralaydigan sinchi bo‘ldi, Odilxon qizi Bibi Oyshani unga nikohlab berdi va ularning o‘g‘li Ravshanbek tug‘ildi.

Asqar tog‘idagi urush

Qisqacha: Zargar shahrining podshosi Shohdorxon Odilxonni yo‘q qilmoqchi bo‘lib lashkar jo‘natdi. Asqar tog‘ida Ravshanbek boshliq bolalar tomosha qilayotib asir tushdi. Odilxon va Shohdorxon lashkarlari to‘qqiz soat urushdi va Odilxon g‘olib keldi. Shohdorxonning Hamza degan odami Ravshanni sandiqqa solib oldi; Jig‘alixonning o‘g‘li Gajdumbek va qizi Bibi Hilol ham o‘lja bo‘ldi. Shohdorxon Gajdumbekka mansab berdi, u sakkiz oshyonlik imorat soldi.

Hiloloy va Ravshanbek

Qisqacha: Hamza Ravshanbekni tomoshaga olib chiqardi. Ravshanbek Gajdumbekning ko‘chasiga tushganda sakkiz oshyonlik imoratdan Hiloloy uni ko‘rib to‘xtatdi. Ravshanbek Yovmit elini sog‘inib yig‘ladi va Hamzadan uni qul bozoriga olib borishni so‘radi. Gajdumbek Hamzaga ming tilla berib qulni oldi va Bibi Hilolni Ravshanbekka nikohlab berdi.

Ravshanbek tiklab qarasa, hur tal’atli, maloyika kelbatli, shirin so‘zli, jodu ko‘zli, zulfi tol-tol bo‘lib betiga tarmashgan, latibasi labiga tushgan, munchoqlari kindikdan oshgan.

Suluv qizlar burab qo‘yar sochini, / Mard yigit g‘animdan olar o‘chini. / Bag‘ring kuygandayin bo‘zlab yig‘laysan, / Menga aytgin yig‘laganing vajini!— Bibi Hiloloy, Ravshanbekka (“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”)

Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi

Qisqacha: Shohdorxon Bibi Hilolni kuydirib, kulini elakdan o‘tkazmoqchi bo‘ldi; Hilol Xudodan o‘lim tilab jonini topshirdi. Gajdumbekning xizmatkori Rustambek uni go‘riga qo‘yib, mol-mulkka ega bo‘ldi, uning o‘g‘li Qo‘ng‘irboy tug‘ildi. Hilolning o‘lgan badanida bola tug‘ildi, yig‘ilgan azizlar uning otini Go‘ro‘g‘li qo‘ydi. Go‘rdagi chiroq o‘chgach, hazrati Xizr go‘rni teshdi, Go‘ro‘g‘li tashqariga chiqdi. Xizr Rustambekning baytalini Go‘ro‘g‘li oldiga olib keldi va baytal uni emizdi.

Rustambek va Go‘ro‘g‘li

Qisqacha: Yilqichilar baytalni poylab go‘ristonda yalang‘och bolani ko‘rdi, arvoh deb qo‘rqib kasal bo‘ldi. Rustambek go‘rni poylab, hazrati Xizr sherni bir tarsaki bilan nimta-nimta qilganini ko‘rdi. Bola o‘g‘ilmi, qizmi bilish uchun oshiq, egar, qo‘g‘irchoq va ro‘mol qo‘ydi. Go‘ro‘g‘li ro‘mol va qo‘g‘irchoqlarni yirtib, oshiqni tashladi va egarni minib o‘ynadi. Rustambek go‘rga kiradigan yerda yotib oldi, so‘ng she’r bilan o‘zini bolaning tog‘asi deb tanishtirdi.
Yig‘lama, chirog‘im, ko‘nglim buzildi, / Rostin aytsam, sening tog‘ang bo‘laman.— Rustambek, Go‘ro‘g‘liga (“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”)

Arvoh ovozi va Gajdumbek

Ana shunda Go‘ro‘g‘lidan bu so‘zni eshitib, Bibi Hilolning arvohi Go‘ro‘g‘liga qarab, o‘lganidan xabar berib, Rustambekning kim ekanini bildirib bir so‘z dedi.

Tog‘angning otini deydi Gajdumbek, / Otangning otini deydi ko‘r Ravshan...— Bibi Hilolning arvohi, Go‘ro‘g‘liga (“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”)
Tuvmasam ham, ey, tutingan akangman, / Sening bilan ahd-u paymon shumidi?— Rustambek, go‘rga qarab (“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”)

Bilimingizni sinang

O‘zbek xalq dostonlarini musiqa jo‘rligida ijro etgan, “shoirlar” deb ham atalgan ijodkorlar kimlar edi?
  1. Maddohlar
  2. Qissaxonlar
  3. Baxshilar
  4. Askiyachilar

To‘g‘ri javob: Baxshilar. Dostonlarni baxshilar (“shoirlar” deb ham atalgan) musiqa jo‘rligida ijro etgan.

O‘zbek xalq dostonlarida voqealar bayoni odatda qanday shaklda ifodalanadi?
  1. Doimo qofiyali she’riy misralarda
  2. Odatda nasr shaklida
  3. Faqat ruboiy shaklidagi to‘rtliklarda
  4. Aruz vaznidagi baytlar tarzida

To‘g‘ri javob: Odatda nasr shaklida. Dostonlarda voqealar bayoni odatda nasrda, dialoglar esa she’riy yo‘l bilan beriladi.

Xalq dostonlari haqidagi quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Voqealar bayoni odatda nasrda ifoda etiladi. II. Obrazlar o‘rtasidagi dialoglar she’riy yo‘l bilan tasvirlanadi. III. Dostonlar baxshilar tomonidan musiqa jo‘rligisiz, faqat o‘qib ijro etilgan.
  1. Faqat I
  2. I va II
  3. II va III
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: I va II. I va II to‘g‘ri; dostonlar musiqa jo‘rligida ijro etilgan, shuning uchun III noto‘g‘ri.

“Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlarining g‘arbiy guruhi qaysi xalqlar orasida tarqalgan?
  1. Hind, Xitoy va Yaponiya xalqlari orasida
  2. Kavkaz, Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari orasida
  3. Markaziy Osiyo va Sharqiy Turkiston xalqlari orasida
  4. Volga bo‘yi, Ural va Sibir xalqlari orasida

To‘g‘ri javob: Kavkaz, Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari orasida. G‘arbiy guruh Kavkaz, Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari orasida tarqalgan.

“Go‘ro‘g‘li” turkumining g‘arbiy va sharqiy guruhlarida bosh qahramon qanday nomlanishi bilan farqlanadi?
  1. Ikkala guruhda ham – Go‘ro‘g‘li
  2. Ikkala guruhda ham – Ko‘ro‘g‘li
  3. G‘arbiyda – Go‘ro‘g‘li, sharqiyda – Ko‘ro‘g‘li
  4. G‘arbiyda – Ko‘ro‘g‘li, sharqiyda – Go‘ro‘g‘li

To‘g‘ri javob: G‘arbiyda – Ko‘ro‘g‘li, sharqiyda – Go‘ro‘g‘li. G‘arbiy turkumda bosh qahramon Ko‘ro‘g‘li, sharqiy turkumda esa Go‘ro‘g‘li deb ataladi.

Ko‘ro‘g‘li qasos olishga nima sababdan ont ichadi?
  1. Onasi hukmdorning buyrug‘i bilan uzoq yillarga zindonga tashlangani uchun
  2. Yurti dushman lashkari tomonidan bosib olingani uchun
  3. Akasi saroy ahli tomonidan o‘ldirib yuborilgani uchun
  4. Otasining ko‘zlari hukmdor tomonidan arzimagan sabab bilan o‘yib olingani uchun

To‘g‘ri javob: Otasining ko‘zlari hukmdor tomonidan arzimagan sabab bilan o‘yib olingani uchun. Ko‘ro‘g‘lining otasi ko‘zlaridan hukmdor buyrug‘i bilan ayrilgan, shu sabab u qasos olishga ont ichgan.

G‘arbiy turkumda Ko‘ro‘g‘li mardlikda nom chiqargan yigitlarni to‘plab, tog‘ga chiqib ketadi. U qayerda qarorgoh quradi?
  1. Sulduzi tog‘ida
  2. Chanlibelda
  3. Chambilda
  4. Asqar tog‘ida

To‘g‘ri javob: Chanlibelda. Ko‘ro‘g‘li yigitlari bilan Chanlibelda qarorgoh qurgan.

Tarixchilarga ko‘ra, XVII asr boshlarida Usmoniylar imperiyasida ko‘tarilgan qaysi qo‘zg‘olon yetakchilari orasida Ko‘ro‘g‘li taxallusli shoir bo‘lgan?
  1. Sarbadorlar qo‘zg‘oloni
  2. Jaloliylar qo‘zg‘oloni
  3. Muqannaning qo‘zg‘oloni
  4. Dukchi Eshon qo‘zg‘oloni

To‘g‘ri javob: Jaloliylar qo‘zg‘oloni. Ko‘ro‘g‘li taxallusli shoir Jaloliylar qo‘zg‘oloni yetakchilari orasida bo‘lgan, uning she’rlari qo‘zg‘olonchilar ichida mashhur edi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
Keyingi →“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”: Po‘lkan va Xorazm variantlari