O‘rta asrlar va Uyg‘onish davri jahon adabiyoti

Mavzular

O‘rta asrlar davri

V asrda Rim imperiyasining qulashi bilan qadimgi davr yakun topdi va “o‘rta asrlar” deb nom olgan yana bir yangi davr boshlandi. Jamiyatning zodagonlar, ruhoniylar va dehqonlar qatlamiga bo‘linishiga asoslangan feodalizm tuzumi yuzaga keldi. Xalqlarning buyuk ko‘chishi natijasida yangi millatlar shakllandi va bu millatlar so‘zlashadigan tillarda yangi adabiyot yaratildi.

Keyinchalik mayda davlatlar o‘rniga kuchli markazlashgan davlatlarning paydo bo‘lishi savdo-sotiq, sanoat, ilm-fan va madaniyatning rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar ochdi. Xristian dinining Yevropa davlatlari ichki va tashqi siyosatiga, madaniyati va san’atiga ta’siri kuchaydi.

Qahramonlik eposi

Qadim davrlardan mavjud bo‘lgan qahramonlik eposi o‘rta asrlar adabiyotida yangicha mazmun kasb etdi. Shimoliy Yevropa xalqlari eposlarida (inglizlarning “Beovulf” dostoni, island sagalari – dostonlari) hali mifologik tasavvurlarning kuchli ta’siri sezilsa, fransuz (“Roland haqida qo‘shiq”), nemis (“Nibelunglar haqida qo‘shiq”), ispan (“Sid haqida qo‘shiq”) va sharqiy slavyan (“Igor qo‘shini haqida so‘z”) eposlarida esa real tarixiy voqealarga badiiy bo‘yoq beriladi.

Uxlamaydi bedor bo‘lib Beovulf bunda, / Uxlamaydi yovni kutib Beovulf o‘ktam.— “Beovulf” dostonidan (Rustam Umurzoqov tarjimasi)

Uch tabaqa adabiyoti

O‘rta asrlar Yevropa jamiyatining tabaqalarga bo‘linishi adabiyotga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi va natijada har bir tabaqa vakillari tomonidan yaratilgan o‘ziga xos adabiyot yuzaga keldi:

• ulamolar tomonidan lotin tilida yaratilgan adabiyot asosan diniy mazmunga ega: diniy masalalarga sharhlar, avliyolar hayoti bayoni, madhiyalar va duolar;
• ritsarlik adabiyotining asosini muhabbatni tarannum etuvchi lirika va ritsarlarning g‘ayrioddiy qahramonliklari tasvirlangan turkum asarlar tashkil qildi;

Fors-tojik adabiyoti

VII asrda Arabistonda paydo bo‘lgan Islom dini Arabiston yarimoroli, Shimoliy Afrika, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Eron, Hindistonning bir qismi va Yevropaning Pireney yarimoroligacha bo‘lgan hududlarga tarqaldi. Arab va fors-tojik tillarida ulkan adabiy meros yaratildi.

Xayyom, Sa’diy, Rumiy

Ey sorbon, ohista yur, oromi jonim boradur, / Tandin dil-u jonim olib, ul dilsitonim boradur.— Sa’diy (Shoislom Shomuhamedov tarjimasi)

Lutf etsang tosh ham jonona bo‘lg‘ay, / O‘shal dam shevasi mastona bo‘lg‘ay.— Jaloliddin Rumiy (Xurshid Davron tarjimasi)

Xitoy va yapon she’riyati

VII–X asrlarda Xitoyda Tang sulolasi hukmronligi davri xitoy she’riyatining oltin davri hisoblanadi. Inson va tabiat, sevgi va do‘stlik kabi tuyg‘ular, zamon adolatsizliklariga qarshi isyon bu davr she’riyatining mavzulari ko‘lamini tashkil qildi.

Yapon adabiyotining dastlabki namunalaridan biri – “Manyosyu” (“Barglar guldastalari to‘plami”, VIII asr). Bu to‘plamda besh qator, 31 bo‘g‘indan iborat tanka namunalarini ham uchratish mumkin. Keyinchalik yapon ijodkorlari uch qatordan iborat yana bir o‘ziga xos she’riy janr – xokkuga asos solishdi.

Shoxdan shoxga uchadi / Ohista marjon tomchi. / Bahoriy yomg‘ir.— XVII asr shoiri Matsuo Basyo (Xurshid Davron tarjimasi)

Renessans va Dante

Gumanizm – inson tafakkurining qudratiga ishonch XIV asrda Italiyada boshlangan va keyinchalik butun Yevropani qamrab olgan Renessans (Uyg‘onish) davrining falsafiy asosini tashkil qildi. Antik davr merosiga qiziqishning kuchayishi Uyg‘onish davrining muhim xususiyatlaridan biri edi.

Buyuk italyan shoiri Dante Aligyeri (XIV asr) Uyg‘onish davrini boshlab bergan ijodkorlardan biri hisoblanadi. U “Ilohiy komediya” dostonida narigi dunyoga sayohati davomida uchratgan obrazlari tasviri orqali savob va gunoh, yaxshilik va yomonlik, ruhiy poklanish, jannat, do‘zax va arosat yo‘lida qolgan insonlar taqdiri haqidagi qarashlarini aks ettirgan.

Endi intilardik yuksakka qarab, / Ustozga ergashib borardim hamon.— “Ilohiy komediya”dan (Abdulla Oripov tarjimasi)

Uyg‘onish davri asarlari

Italyan shoiri Franchesko Petrarka sonetlari, Renessans novellasi asoschisi Bokkachchoning “Dekameron” asari, fransuz yozuvchisi Rablening “Gargantyua va Pantagryuel” satirik romani, ingliz yozuvchisi Tomas Morning ideal jamiyat tasvirlangan “Utopiya”si, Shekspir “Hamlet”, “Makbet”, “Qirol Lir” kabi fojialari, Lope de Vega “G‘aramdagi it”, “Sevilya yulduzi” singari pyesalari, Servantesning “Don Kixot sarguzashtlari” romani Uyg‘onish davrining keyingi bosqichlarida yaratilgan muhim asarlar sirasiga kiradi.

Inson urush uchun emas, tinchlik uchun, xursandchilik uchun, barcha ne’matlardan bahramand bo‘lish uchun yaratilgan— Fransua Rable

Servantes hayoti

XVI–XVII asrlar “Ispaniyaning oltin davri” deb ataladi. Bu davrda yevropaliklar yangi qit’alar va dengiz yo‘llarini ochdilar. Yevropa tillaridan birinchi bo‘lib ispan tilining grammatikasi chop etildi.

“Don Kixot sarguzashtlari”

“Don Kixot sarguzashtlari” ritsarlik romanlariga parodiya – taqlid sifatida yaratilgan. Asar muqaddimasida muallif o‘z maqsadi “ko‘pchilik yomon ko‘radigan, lekin undan-da ko‘proq odamlarning e’tirofiga sazovor bo‘lgan ritsarlik romanlarining soxta shavkatini yo‘qqa chiqarish” ekanini bayon qiladi.

G‘arb adabiyotidagi dastlabki zamonaviy roman deya e’tirof etiladigan mazkur asarda o‘zini jahongashta ritsarlar an’analarining davomchisi deb tasavvur qilgan zodagon don Kixot va uning hamrohi – “yaroqbardori”, quv dehqon Sancho Pansa sarguzashtlari haqida hikoya qilinadi.

Bilimingizni sinang