Boborahim Mashrab g‘azallari va tasavvuf

Mavzular

Mashrab davri: uch xonlik

XVI asrda Markaziy Osiyoda hokimiyat Temuriylar qo‘lidan Shayboniylarga o‘tdi. Shayboniylarning Movarounnahrda tashkil qilgan davlati Buxoro xonligi deb atala boshlandi. XVI asrda Xorazm (Xiva xonligi) o‘z mustaqilligini tikladi, XVIII asrda esa ichki kurashlar natijasida zaiflashgan Buxoro xonligidan Qo‘qon xonligi ajralib chiqdi. Shu tariqa Markaziy Osiyoda yagona markazlashgan davlat o‘rniga uch mustaqil davlat paydo bo‘ldi.

Siyosiy parokandalik va tinimsiz urushlar o‘lkadagi madaniy hayotning zaiflashuviga olib keldi. Shunga qaramay, XVII–XVIII asrlarda Buxoro, Samarqand, Yangi Urganch kabi shaharlarda bunyodkorlik ishlari olib borildi, qator tarixiy va badiiy asarlar yaratildi.

Mashrab hayoti

Boborahim Mulla Vali o‘g‘li (taxallusi – “Mashrab”, ya’ni “ishq sharobini ichgan”) XVII asr o‘rtalarida Namanganda kambag‘al oilada dunyoga kelgan (manbalarda uning tug‘ilgan yili sifatida 1640-, 1647- yoki 1653-yillar ko‘rsatiladi). Otasidan erta yetim qolgan Boborahim oiladagi moddiy qiyinchiliklarga qaramasdan avval maktabda o‘qidi.

So‘ng din va falsafani chuqurroq o‘rganish maqsadida Namanganda mashhur so‘fiy eshon Mullo Bozor Oxund (Xo‘ja Ubaydullo) va Qashqarda Hidoyatullo Ofoqxo‘ja eshon qo‘lida tahsil oldi. Ofoqxo‘ja eshon dargohidan ketgach, umrini musofirlikda o‘tkazdi, bir qancha shaharlarda bo‘ldi. Ma’lumotlarga qaraganda, 1711-yilda Qunduzda (Balx viloyati, hozirgi Afg‘oniston) hokim buyrug‘i bilan qatl qilingan.

Tasavvuf bosqichlari

Mumtoz adabiyot, xususan, Mashrab lirikasini tushunish uchun tasavvuf (so‘fiylik) ilmidan xabardor bo‘lish lozim. Tasavvuf insonni komillikka yetaklovchi ta’limot bo‘lib, unga erishish uchun bir necha bosqichlardan o‘tish talab etiladi:

• shariat – barcha musulmonlar uchun majburiy bo‘lgan islomiy qonun qoidalarga rioya qilish;
• tariqat – tirikchilikning barcha tashvishlaridan voz kechish hamda ixtiyorni pir-murshidga topshirib, poklanish yo‘lida uning ko‘rsatmalariga amal qilish (Mashrab ham Ofoqxo‘ja eshonga qo‘l bergan);
• ma’rifat – Allohni tanish;
• haqiqat – Allohga (Haqqa) yetishish.

Ishq va may obrazi

Tasavvufning asosiy tushunchasi ishq bo‘lib, uning ikki turi bo‘ladi: majoziy ishq – Alloh yaratgan narsalar va mavjudotlarga (shu jumladan, boshqa insonga) nisbatan ishq; haqiqiy (ilohiy) ishq – Allohga nisbatan ishq.

Ishq ko‘p holatlarda may obrazi orqali ham ifodalanadi: may ichish – oshiq bo‘lish demakdir. Shunday ekan, may quyiladigan idish – ishqqa to‘layotgan ko‘ngil, mayxona – may ichuvchilar (oshiqlar) yig‘iladigan joy, soqiy (may quyuvchi) esa – may ichish (oshiq bo‘lish) sirlarini o‘rgatuvchi pir. Oshiq uchun yor, jonon vasli – Alloh jamolidir. Ishqning yuqori bosqichi majnunlik bo‘lib, bu bosqichda oshiq o‘zini unutish darajasiga yetadi.

“O‘rtar” g‘azali

Agar oshiqlig‘im aytsam, kuyub jon-u jahon o‘rtar, / Bu ishq sirrin bayon etsam, taqi ul xonumon o‘rtar.— Boborahim Mashrab, g‘azal (“O‘rtar”)

• taqi – tag‘in, yana; xonumon – bor bisot, boylik; giryon – yig‘loqi; zabon – til; qayu – qaysi; so‘ngak – suyak; jovidon – abadiy.

Tanosub, tazod, talmeh

Ma’no jihatdan bir-biriga bog‘liq, bir-birini taqozo qiladigan tushunchalarni (gul – bulbul, bosh – soch singari) qo‘llash san’ati tanosub (“munosib”, “mutanosib”) deyiladi. Ma’no jihatidan bir-biriga zid tushunchalarni (hayot – o‘lim singari) qo‘llash san’ati tazod (“zid qo‘yish”, “qarshilantirish”) deyiladi. Mashhur tarixiy yoki afsonaviy voqea yoki qahramonlarga ishora qilish talmeh (“nazar solmoq”) deyiladi.

Gahe tobtim falakdan notavonlig‘, / Gahe ko‘rdim zamondan komronlig‘.— Alisher Navoiy (tazod namunasi)

Judolig‘ aylar ekansan, oyo Laylivashi Shirin, / Ne deb avval o‘zungg‘a man g‘aribni oshno qilding.— Xo‘janazar Huvaydo (talmeh namunasi)

“Sig‘mamdur” g‘azali

Izohlar: Shariat, tariqat, haqiqat – Haqqa erishish bosqichlari. Xalil – Ibrohim alayhissalom. Otashi Namrud – shoh Namrud Ibrohim alayhissalomni kuydirish uchun yoqqan olov; u Allohning marhamati bilan Ibrohim alayhissalomga ziyon keltirmagan. Me’roj – Muhammadning (s.a.v) Quddusdagi Aqso masjididan Alloh huzuriga osmonga ko‘tarilishi.

Rizo – tariqatning so‘nggi maqomi. Akbar (buyuk) – Allohning sifatlaridan biri. Zabehullo – Alloh uchun qurbonlikka atalgan (Ismoil alayhissalom nazarda tutilmoqda). Baytullo – Ka’ba. Mahshargoh – dunyo tugagach, hamma insonlar tirilib, to‘planadigan joy. Hayrat – tasavvuf maqomlaridan biri. Istig‘no – tasavvuf ta’limotida Haqqa erishish yo‘lidagi vodiylardan biri.

“Na qilay?!” g‘azali

Bir Xudodin o‘zgasi barcha g‘alatdur, Mashrabo, / Gul agar bo‘lsa qo‘lumda, ul tikonni na qilay?!— Boborahim Mashrab, g‘azalning maqta’si

• Ibrohimdan qolg‘on ul eski do‘kon – Ka’ba nazarda tutilmoqda; Lomakon – makonsizlik: Alloh makondan tashqarida, U yaratgan barcha mavjudotlar esa makonda mavjuddir.

“Bormu?” va “Onam” g‘azallari

Mashrab g‘azallari asosida yaratilgan qo‘shiqlar ko‘plab xonandalar tomonidan ijro etilgan. “O‘rtar”, “Men nola qilay...”, “Ko‘rsat jamoling mastonalarga”, “Hech kima ma’lum emas” kabi qo‘shiqlar shular jumlasidandir.

Bilimingizni sinang