XotirAI logotipiXotirAI
📖 10-sinf · Adabiyot · 157–170-b.

Ogahiy lirikasi va o‘zbek shoiralari

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Xiva xonligi davri

XIX asr boshlarida Xiva xonligi taxtiga o‘tirgan Muhammad Rahimxon I davrida bir qancha islohotlar o‘tkazildi, bunyodkorlik ishlari olib borilib, soliqlar tartibga solindi. Xonning ilm-fan va san’at ahlini qo‘llab-quvvatlashi natijasida bu davrda xattotlik san’atining o‘ziga xos maktabi shakllandi, bir qator badiiy va tarixiy asarlar yaratildi, jahon adabiyotining ayrim namunalari tarjima qilindi. Muhammad Rahimxon I ning o‘g‘li Olloqulixon davrida ham bunyodkorlik ishlari davom ettirildi.

Ogahiy hayoti

Xorazm adabiy muhitining yirik siymolaridan biri, shoir, tarjimon va tarixchi olim Muhammad Rizo (taxallusi – Ogahiy) Xiva yaqinida tug‘ilgan. Muhammad Rizo dastlab maktabda, keyinchalik madrasada tahsil olib, arab va fors tillarini, tarix ilmini puxta o‘rgandi. 1829-yilda Olloqulixon tomonidan mirob (suv ishlari boshqaruvchisi) etib tayinlangan Ogahiy davlat ishlari bilan birga ijodiy va ilmiy faoliyatini ham olib bordi.

Tarixchi sifatida amakisi, shoir va tarixchi Munis Xorazmiy boshlagan “Firdavs ul-iqbol” (“Iqbol bog‘i”) asarini yozib tugatdi va Xorazmda yashagan xalqlar tarixi, madaniy va ijtimoiy hayoti aks etgan tarixiy asarlar yozdi. Kaykovus, Sa’diy Sheroziy, Abdurahmon Jomiy va qator Sharq mumtoz adabiyoti vakillari asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qildi.

“Ohista-ohista” g‘azali

Ogahiyning “Ta’viz ul-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”) devonidan shoirning o‘zbek va fors tillarida bitilgan ishqiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-didaktik, tabiat tasviri va boshqa ko‘plab mavzulardagi she’rlari o‘rin olgan.

Qisqacha: Ma’shuq oshiqqa zulm qilib, ohista-ohista tig‘ chekib qasd qiladi. Oshiqning ko‘zidan daryolar oqadi. Lirik qahramon hajrda zindon manzilgoh bo‘lsa, guliston bo‘lishiga umid qiladi va soqiydan jom so‘raydi. Dahr bog‘ining gulida vafo yo‘qligini aytib, bog‘bonga ko‘ngil bermaslikni maslahat beradi. Oxirida Ogahiy hijron tunida fig‘on chekayotganini bildiradi.
Manga zulm aylab, ul qotil ayon ohista-ohista, / Chekib tig‘ini aylar qasdi jon ohista-ohista.— Muhammad Rizo Ogahiy, g‘azal

Kitobat, istixroj, tashxis

Ul alifdek qomatining hasrati / Dol yanglig‘ ayladi qaddim duto.— Furqat (kitobat namunasi)
Za’fdin qaddim “alif” bo‘ldi, ul ikki “lom”i – zulf, / Har yonimdin jilvagar, vah, ne ajab gar lolmen.— Alisher Navoiy (istixroj namunasi)
Kun pardaga kirib yuzung oyi hayosidin, / Yig‘lar o‘zi-yu, orag‘a tortar sahobni.— Lutfiy (tashxis namunasi)

“Ustina” radifli g‘azal

Qisqacha: Lirik qahramon ma’shuqning mushkin qoshi, qotil ko‘zi va noz-u g‘amzasi uning qatliga sabab bo‘layotganini aytadi. Ko‘ngil yor yuzi shavqida bulbuldek faryod qiladi, g‘am toshi Farhod ustiga ming Besutun yog‘dirishdan ham og‘ir. Shohga murojaat qilib, yamon-u yaxshini teng tutishga chaqiradi. Oxirida Ogahiy g‘am hujum qilgan zor-u noshod holida so‘z ochishga jur’at yo‘qligini bildiradi.
Mushkin qoshining hay’ati ul chashmi jallod ustina, / Qatlim uchun nas keltirur “nun” eltibon “sod” ustina.— Muhammad Rizo Ogahiy, g‘azalning matla’si

Izoh: arabcha “nun” va “sod” harflari birikishidan “nas” (“hukm”) so‘zi hosil bo‘ladi.

“Netay” va “Navro‘z” g‘azallari

Qisqacha: “Netay” g‘azalida lirik qahramon ashkida qirg‘oq, ohida shumora, yordan nazora va dardiga chora yo‘qligini aytib, “bo‘lmasa bo‘lmasun, netay” deydi. G‘azalning oxirida Ogahiy yoriga ko‘z yoshi qirg‘oqsiz bo‘lganini aytadi, yor shu so‘zlar bilan javob beradi.
Qisqacha: “Navro‘z” g‘azali hukmdorga bag‘ishlangan tabriknomadir: har kuni navro‘z, tole’i feruz bo‘lishini tilaydi. Adolati quyoshdek jahonni yorishini, dushmanlari ovlanishini, sarkashlik qiluvchi boshi yo‘lida tuz bo‘lishini istaydi. Oxirida Ogahiy lutfni ko‘rib, har tun navro‘z ishratiga erishishini bildiradi.

“Choy” g‘azali

Choy – choydoshlar oilasiga mansub ko‘p yillik doimiy yashil butalar yoki daraxtlar turkumi, shuningdek, maxsus ishlov berilgan choy barglaridan tayyorlanadigan ichimlik. O‘zbekistonda asosan ko‘k choy ichiladi. O‘zbek xalqi urf-odatlariga ko‘ra, mehmon oldiga non bilan birga, albatta, choy ham keltiriladi.

Qisqacha: Ogahiy g‘azalida choy bazmda jonni quvvatlantiruvchi tiriklik suvidek ichimlik sifatida ta’riflanadi. U olam eliga rohati jon, gado ham sulton ham yoqtirgan ichimlik. Choy mushkulni oson qiladi, xasta jonlarga davo va shifo bo‘ladi, jahon bozorida esa arzon. G‘azal oxirida choy hazrati xon bazmining tarabafzosi, deyiladi.
Yuz diram ham bo‘lsa bir misqoli, arzon o‘ldi choy.— Muhammad Rizo Ogahiy, “Choy” g‘azali

Tuyuq janri

Tuyuq turkiy xalqlar adabiyotidagi to‘rt misradan iborat kichik lirik janr bo‘lib, shakldosh so‘zlar (omonimlar)ning qofiyalanishiga, so‘z o‘yiniga asoslanadi va a-a-b-a, a-b-v-b yoki a-a-a-a shaklida qofiyalanadi.

Tig‘i ishqing yorasidur butmagan, / Dardini har kimga aytib butmagan.— Alisher Navoiy, tuyuq (“butmagan” omonimi)
Uch baland aylab qanoatni qanot / Kim, yering hirs aylamish qa’ri qanot.— Ogahiy, tuyuq (“qanot” omonimi)
Qomatimni necha qoshing yo qila? / Necha hajr o‘ti jonimda yoqila?— Lutfiy, tuyuq (“yoqila” omonimi)

Qo‘qon adabiy muhiti

XVIII–XIX asrlar o‘zbek mumtoz adabiyoti taraqqiyotida Qo‘qon adabiy muhiti alohida ahamiyat kasb etdi va o‘zbek adabiyotining eng muhim qismlaridan biriga aylandi. Ayniqsa, XIX asr boshlarida Qo‘qon xonligini boshqargan Umarxon va uning turmush o‘rtog‘i, mashhur shoira Nodirabegim davri Qo‘qon adabiy muhitining “oltin davri” bo‘ldi.

Umarxon islohotlari xonlikning davlat boshqaruvi va iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir qildi, hunarmandchilik va savdo-sotiqning rivojlanishiga olib keldi. Bir qancha katta shaharlarda madrasalar, karvonsaroylar, qog‘oz ishlab chiqaruvchi korxonalar barpo etildi. Amiriy taxallusi bilan she’rlar yozgan Umarxon eng yaxshi shoirlar, xattotlar, miniatyura san’ati ustalarini saroyga jalb qildi. U va keyinchalik uning o‘g‘li Muhammad Alixon ijodkorlarga homiylik va rahnamolik qildilar.

Qo‘qon shoiralari va davr

Qo‘qon adabiy muhitining ta’sirida Gulxaniy, Maxmur, Fazliy, Amiriy kabi mashhur ijodkorlar qatorida o‘zbek va fors tillarida ijod qilgan Uvaysiy, Nodira, Dilshodi Barno, Anbar Otin singari iste’dodli ayol shoiralar ham yetishib chiqdi. Ichki nizolar, taxt uchun kurash, adolatsizliklar kambag‘al xalqning tinkasini quritgan edi, shoiralar atrofdagi voqealarga befarq qarab tura olmasdi.

Nodirabegim saroy malikasi bo‘lsa ham, turmush o‘rtog‘i Umarxonga yaxshi maslakdosh bo‘lib, hukmdorni adolatli, rahm-shafqatli bo‘lishga, xalq tashvishi bilan yashashga chaqirar edi:

Fuqaro holig‘a gar boqmasa har shoh, anga / Hashmat-u saltanat-u raf’at-u shon barcha abas.— Nodirabegim
Zamona kulfatidin bu ko‘ngil dog‘ o‘ldi, dog‘ o‘ldi, / Bu charxi bemuruvvatdin ko‘ngil dog‘ o‘ldi, dog‘ o‘ldi.— Jahon otin Uvaysiy
Vasvos ila shohni ayladi ag‘mo urush, / Shohni shahanshoh qilishg‘a ayladi da’vo urush.— Dilshodi Barno

Shoiralar ijodining mavzulari

Ishq, muhabbat, sadoqat, vafo, visol, hijron, e’tiqod, dunyo, ilohiyot, erk, ona va farzand munosabatlari kabi mavzular XIX asrda Qo‘qonda yashab ijod etgan ayol shoiralar ijodining muhim g‘oyaviy yo‘nalishlaridir.

Fig‘onkim, gardishi davron ayirdi shahsuvorimdin, / G‘amim ko‘p, ey ko‘ngul, sen bexabarsen holi zorimdin.— Nodira
Keling, qizlar, chalaylik daf ila soz, / Bir osoyish zamonni chorlaylik boz.— Dilshodi Barno
Qisqacha: Uvaysiy o‘z farzandiga atab yozgan “Sog‘indim” radifli g‘azalida farzandini sog‘ingan onaizor timsolini gavdalantirgan. Chiston janrida Navoiydan keyin eng ko‘p va xo‘b yozgan shoiralardan biri Uvaysiy “Anor” chistoni orqali ayollarning ayanchli qismatini ifodalagan, Dilshodi Barno esa qizlarni “osoyish zamon”ni chorlashga chaqirgan.
Ul na gumbazdur, eshig-u tuynugidin yo‘q nishon, / Necha gulgunpo‘sh qizlar manzil aylabdur, makon?— Uvaysiy, “Anor” chistoni

Anbar Otin va risola

Anbar Otin Farmonqul qizi XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida Qo‘qon shahrida yashab ijod etgan o‘zbek shoirasidir. U ota tarafidan mashhur o‘zbek shoirasi Uvaysiyga qarindosh bo‘lgan. Anbar Otin Dilshodi Barno (Dilshod otin) maktabida tahsil olgan. Anbar Otin o‘zbek va tojik tillarida ijod qilgan, ijodda ko‘proq Uvaysiyga ergashgan. Umrining so‘nggi yillarida o‘zbekcha she’rlardan iborat devon tuzgan; 1906-yilda vafot etadi.

“Risolayi falsafayi siyohon” (“Qarolar falsafasi haqida risola”) – shoiraning mavjud ijtimoiy hayot va kelajak zamonlar haqidagi mulohazalari, orzu-umidlari aks etgan, o‘zbek adabiyotidagi falsafiy-publitsistik yo‘nalishda yozilgan ilk asardir. Asar kichik kirish qismi va to‘rt fasldan iborat; ikkinchi fasl onalar hayoti va taqdiriga bag‘ishlanadi.

Bilimingizni sinang

Xorazm adabiy muhitining yirik siymosi, shoir va tarixchi Muhammad Rizo Ogahiy qaysi yillarda yashagan?
  1. 1799–1864-yillar
  2. 1809–1874-yillar
  3. 1819–1874-yillar
  4. 1809–1884-yillar

To‘g‘ri javob: 1809–1874-yillar. Ogahiyning hayot yillari 1809–1874.

Muhammad Rizo adabiyotda qaysi taxallus bilan tanilgan?
  1. Munis
  2. Amiriy
  3. Ogahiy
  4. Uvaysiy

To‘g‘ri javob: Ogahiy. Muhammad Rizoning taxallusi – Ogahiy.

Muhammad Rizo Ogahiy qayerda tug‘ilgan?
  1. Namangan yaqinida
  2. Buxoro yaqinida
  3. Xiva yaqinida
  4. Qo‘qon yaqinida

To‘g‘ri javob: Xiva yaqinida. Ogahiy Xiva yaqinida tug‘ilgan.

1829-yilda Ogahiyni mirob etib tayinlagan hukmdor kim bo‘lgan?
  1. Umarxon
  2. Muhammad Rahimxon I
  3. Olloqulixon
  4. Muhammad Alixon

To‘g‘ri javob: Olloqulixon. Ogahiy 1829-yilda Olloqulixon tomonidan mirob etib tayinlangan.

Ogahiy 1829-yilda tayinlangan mirob lavozimi nimani anglatadi?
  1. Suv ishlari boshqaruvchisi
  2. Xon xazinasi va soliqlar mutasaddisi
  3. Madrasa mudiri
  4. Qo‘shin boshlig‘i

To‘g‘ri javob: Suv ishlari boshqaruvchisi. Mirob – suv ishlari boshqaruvchisi.

Munis Xorazmiy boshlagan “Firdavs ul-iqbol” (“Iqbol bog‘i”) asarini kim yozib tugatgan?
  1. Alisher Navoiy
  2. Furqat
  3. Munis Xorazmiy
  4. Ogahiy

To‘g‘ri javob: Ogahiy. Ogahiy amakisi Munis boshlagan “Firdavs ul-iqbol”ni tugatgan.

Tarixchi shoir Munis Xorazmiy Ogahiyga kim bo‘lgan?
  1. Jiyani
  2. Amakisi
  3. Qaynotasi
  4. O‘g‘li

To‘g‘ri javob: Amakisi. Munis Xorazmiy Ogahiyning amakisi edi.

Ogahiyning o‘zbek va fors tillarida bitilgan she’rlari qaysi devonga kiritilgan?
  1. “Sog‘indim” (“Onaizor devoni”)
  2. “Firdavs ul-iqbol” (“Iqbol bog‘i”) devoni
  3. “Ta’viz ul-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”)
  4. “Risolayi falsafayi siyohon”

To‘g‘ri javob: “Ta’viz ul-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”). Ogahiy she’rlari “Ta’viz ul-oshiqin” devonida jamlangan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiBoborahim Mashrab g‘azallari va tasavvufKeyingi →Anbar Otin “Risolayi falsafayi siyohon” asari