Qutadg‘u bilig dostoni va Rabg‘uziy

Mavzular

Asar nomi va yaratilish sababi

«Qutadg‘u bilig» – qut (saodat, baxt) keltiruvchi bilim demakdir. Bu asarning maydonga kelishi nihoyatda kuchli hayotiy zarurat va ma’naviy ehtiyoj bilan bog‘liq. U o‘sha paytdagi Qoraxoniylar davlatining falsafiy-axloqiy yo‘riqnomasi sifatida paydo bo‘lgan.

Asar voqealari unchalik murakkab emas. Ular ramziy qahramonlarning hayotiy faoliyati va ularning o‘zaro suhbatlari asosiga qurilgan.

Elig, bek va el tushunchasi

Kuntug‘di degan podsho o‘z adolati, qonun ustuvorligi, yurt osoyishtaligi, farovonlikni ta’minlagani bilan shuhrat qozonadi. Oyto‘ldi degan yana bir donishmand yigit bu ovozalarni eshitib, elig huzuriga xizmat uchun keladi. Ular birgalikda mamlakatni boshqarib, budun – xalqni idora qila boshlashadi.

«Qutadg‘u bilig»da mamlakat boshlig‘i – hukmdor «elig» yoki «bek» deb yuritiladi.

Alohida ta’kidlash joizki, qadimgi turklarda vatan tushunchasi shu vatanga mansub xalq bilan birga tasavvur etilgan. Ushbu tushuncha «el» so‘zi bilan ifodalanadi.

To‘rt yetakchi qahramon

Asarda to‘rtta yetakchi qahramon bor:

• Kuntug‘di – elig (hukmdor) – Adolat timsoli.
• Oyto‘ldi – vazir – Davlat timsoli.
• O‘gdulmish – vazirning o‘g‘li (otasining vafotidan keyin vazir) – Aql timsoli.
• O‘zg‘urmish – Oyto‘ldining uzoq qarindoshi, zohid – Qanoat (ofiyat) timsoli.

Ularning har biri ramziy tarzda adolat, davlat, aql va ofiyat (qanoat)ni aks ettiradi.

Yusuf Xos Hojib «Davlat Adolat va Aql bilan boshqarilmog‘i kerak» degan fikrni ramziy shaklda ifodalagan.

Kuntug‘di va Oyto‘ldi timsoli

Kuntug‘diga adolat ramzining berilishi tasodifiy emas. Adib bu bilan davlat tepasida Adolat, odil hukmdor va adolatli qonun-qoidalar turishi kerak, degan aqidani aks ettiradi. Kuntug‘di degan nom ham o‘rinlidir. Chunki Kun – Quyosh hammaga bir xil yorug‘lik beradi. Hammani birdek isitadi. Uning uchun katta-kichik, boy-kambag‘alning farqi yo‘q.

Oyto‘ldi butun umrini el-yurt ishiga, mamlakat ravnaqiga, yurtda tinchlik, osoyishtalik va farovonlikni yuksaltirishga sarflaydi. Ammo voqealar davomida vafot etadi. Aslida, bu davlatning bebaqoligiga ishoradir.

O‘gdulmish – Aql timsoli

O‘gdulmish – asardagi eng faol qahramon. U – Oyto‘ldining o‘g‘li. O‘gdulmish so‘zining ma’nosi o‘g bilan bog‘liq. U aql, aql-idrok ma’nosiga ega. O‘gdulmish «aql bilan ziynatlangan» demakdir.

Elig bilan savol-javoblarda O‘gdulmish turli-tuman kasb-hunar, amal-martaba egalarining fazilatlari haqida gapiradi.

O‘gdulmish va O‘zg‘urmishning savol-javoblari ba’zan keskin munozara darajasiga yetadi. O‘gdulmish shunda ham bosiqlik qiladi, aql bilan fikr yuritadi, natijada O‘zg‘urmishni o‘z g‘oyalariga ishontira oladi.

Xudo berdi qulga ikki ko‘z, quloq, / Ular bilan dunyo, oxiratga boq.— O‘gdulmishning fikri («Qutadg‘u bilig»)

O‘zg‘urmish – Qanoat timsoli

O‘zg‘urmish – mushohadali, qat’iy fikrli inson. U Eligning shaharga kelish haqidagi taklifini rad etadi. Garchi bu taklif uch marta takrorlansa-da, o‘z fikrini o‘zgartirmaydi. Faqat O‘g‘dulmishning oqilona tushuntirishlaridan so‘ng, ziyorat maqsadidagina Elig huzuriga boradi.

Juda aziz, axir tiriklik kuni, / Bekor ishga sarflab bo‘lmagay uni.— O‘zg‘urmishning nazarida («Qutadg‘u bilig»)

Tanni emas, ruhni boyitish

O‘zg‘urmish – taqvodor kishi. U din va diyonatni hamma narsadan ustun ko‘radi. Uning fikricha, inson o‘z qalbini boyitishi, vujudini har xil illatlardan forig‘ qilishi kerak. Buning yo‘li esa ma’rifatdir.

Ertaga o‘lim kelsa, ikkimiz ham yalang‘och ketamiz-ku!— O‘zg‘urmishning O‘gdulmishga so‘zi («Qutadg‘u bilig»)

Demak, tanni emas, ruhni boyitish lozim.

Yoy obrazi

Yoy obrazi adabiyotimiz tarixida eng ko‘p qo‘llangan obrazlardan biridir. «Qutadg‘u bilig»dagi yoy obrazi «Devonu lug‘ot at-turk» hamda qadimgi yozma manbalardagi, shuningdek, xalq og‘zaki ijodidagi kamon bilan bog‘lanib ketadi.

Bo‘dum erdi o‘qteg, ko‘ngul erdi ya, / Ko‘ngul qilg‘u o‘qteg, bo‘dum bo‘ldi ya.— «Qutadg‘u bilig»

Shoir bu yerda yoshlikni qad misolida o‘qqa, ko‘ngilni esa yoyga tashbeh beradi. Adib qo‘llagan bu tashbeh keyinchalik turkiy adabiyotda, jumladan, o‘zbek adabiyotida ham an’anaviy obrazga aylanib qoldi.

Arslon, til va bo‘ri o‘xshatishlari

Kur arslonga o‘xshar bu beklar o‘zi, / Bushursa kesar bosh, e bilgi yaruq.— «Qutadg‘u bilig»

Beklar dastlab dovyurak arslonga o‘xshatilsa-da, ularning asl qiyofasi keyingi misrada fosh etiladi. Shoir zulmni yonib turgan o‘tga, adolatni esa oqib turgan suvga o‘xshatadi.

Til arslon turur, ko‘r, eshikda yatur, / Aya evlug, arsiq boshingni yeyur.— «Qutadg‘u bilig»

Shoir tilni arslonga o‘xshatish bilan tinglovchi kitobxonni yomon va behuda so‘zlarni so‘zlashdan ogohlantiradi. Lashkarboshining bo‘riga o‘xshatilishida uning dushmanga ayovsiz va katta kuch bilan dahshat solishi nazarda tutilgan.

Yuz va lashkarboshi o‘xshatishlari

Bir obrazga turli o‘xshatishlarni keltirib izohlash ham «Qutadg‘u bilig» badiiyatiga xos xususiyatdir. Masalan, kishining yuzi suyak, oy, osh, arg‘uvon, bo‘zga o‘xshatiladi. Suyak or-nomussiz kishiga nisbatan qo‘llanadi. Arg‘uvon – qizil yuz timsoli. Bo‘z qo‘rqib ketgan yoxud noqulay ahvolda qolgan odam yuzining belgisi sifatida keladi.

«Qutadg‘u bilig» – turkiy tildagi dastlabki yirik yozma badiiy doston.

Istiora: ipak gazmol va tikan

Ko‘ni so‘z irig ul kim aymish, temish, / Angar to‘rqu idtim, tikan cho‘g‘lamish.— O‘gdulmish qaytgach elig tilidagi bayt («Qutadg‘u bilig»)

Bu yerdagi ipak gazmol – taklif; tikan – rad etishdir. Elig O‘zg‘urmishni o‘z huzuriga chorlagan, O‘zg‘urmish esa zohidlik yo‘lini tutganini pesh qilib, bu taklifni rad etgan edi.

Nosiruddin Rabg‘uziy

Rabg‘uziy turkiy yozma adabiyot tarixida alohida mavqe qozongan adibdir. Uning asl ismi Nosiruddin bo‘lib, Xorazmning Raboti O‘g‘uz degan joyida tug‘ilgan.

Adib «Qisasi Rabg‘uziy» (hijriy 710, milodiy 1309–1310-yillar) asarining muqaddimasida otasi Burhoniddinning O‘g‘uz Rabotining qozisi bo‘lganligini aytib o‘tadi.

Asar Nosiruddin To‘qbo‘g‘aning topshirig‘i asosida yozilgan. Rabg‘uziy yirik shoir va adib bo‘lishiga qaramasdan, uning boshqa asarlari haqida ma’lumotlar mavjud emas.

Bilimingizni sinang