XotirAI logotipiXotirAI
📖 11-sinf · Adabiyot · 141–155-b.

Saddi Iskandariy: hikmatlar, Iskandar va Doro

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Nasihatni tinglamagan yigit

Qisqacha: XLI bob nasriy bayonida go‘zal yigitning yaqinida hayotning achchiq-chuchugidan xabardor qo‘shni yashar, yigit esa deyarli har kuni janjal-suron qilardi. Qo‘shni foydali nasihat qilar, yigit esa yigitlik o‘yin-kulgi davri, qarilik toat-ibodat davri, yoshlikdagi gunohlar kechiriladi, deb javob berardi. Yigit qarib, kuch-quvvatdan qoldi va toat qila olmadi. U o‘lim to‘shagida pushaymon bo‘ldi.
Qisqacha: Dono pir yigitga ko‘p nasihat qilganini, yigit quloq solmaganini aytdi. Yigit tajribam yo‘q edi, suzishni bilmaganim uchun g‘arq bo‘ldim, dedi. Pir otang necha yoshga kirib o‘ldi, deb so‘radi; yigit 112 yosh, deb javob berdi. Pir otangning boshidan o‘tgan kun senga yetarli tajriba emasmidi, dedi.

Iskandarning Arastuga savoli

Hikmat (Nasriy bayoni). Iskandarning Arastudan: «Kishi tabiati yigitlikda nechun mehnatdan nafratlanadi va qarilikda miyada aql kamayadi?» — deb so‘ragani. Hakimning qarilik donoligi bilan juvonbaxt shohga yo‘l ko‘rsatgani.

Qisqacha: Jahon shohi Iskandar hakim Arastudan yoshlar nega mehnatdan qochishini, qariganda esa nega zavq kamayishini so‘radi. Arastu bolalikda odamzodda idrok qobiliyati kam bo‘lishini aytdi. Bolalik o‘tib, o‘spirinlik boshlangach, miyaga aql nuri harorat bera boshlaydi. O‘spirinlar ikki turga bo‘linadi: birida aql, ikkinchisida nafs kuchayadi.

Agar kishining aqli quvvatlanib – o‘sib borsa, u yaxshi ishlarga tomon yo‘l oladi. Lekin afsuski, olam kishilarida bundaylar oz. Agar nafsi aqlidan ustun bo‘lsa, uni tarbiya qilmoq kerak.

O‘rta yosh, may va so‘nayotgan o‘t

Odamlar o‘rta yoshga kirib, soch-soqollariga oq tusha boshlagach, tarbiya natijasida to‘g‘ri yo‘lga tushib qoladilar. Zero, bu paytda badanlarining o‘ti ancha sovib, haroratlari pasaya boshlaydi.

Qisqacha: O‘rta yoshdagi ba’zi odamlar mayga berilib, ichkilik harorati bilan o‘zlarini qizdirmoqchi bo‘ladilar. Qariganda ularning harorat o‘tini rutubat bosib, so‘ndiradi, me’da sustlashadi va ovqat hazm bo‘lmaydi. Hakim o‘t o‘chsa sham ham yonmasligi kabi, badanida quvvati kam odamning aqli ham yetarli bo‘lmasligini aytdi.

Aqlli kishilarning keksaligi

Qisqacha: Hakimga ko‘ra, aqlli kishilar o‘z manfaati uchun kurashmay, halollik va qanoat bilan yashasalar, ularni payg‘ambar, valiy yoki hakim-faylasuf desa bo‘ladi. Ularning vujudi mehnat va riyozat bilan chiniqqan bo‘ladi. Ular qancha keksaysa ham yuz-ko‘zlari go‘zal va nuroniy bo‘laveradi. Iskandar ustozi Arastudan bu nasihatlarni eshitgach, xotirjam bo‘ldi.

Hikmatlar: vatan va himmat

Agar qilmadi el himoyat sanga, / O‘zungdin keraktur shikoyat sanga.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Ayol-u vatan uzra to joni bor, / Kishi harb etar toki imkoni bor.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Vatan tarkini bir nafas aylama, / Yana ranji g‘urbat havas aylama.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Birovkim erur rostliqdin yiroq, / Aningdek kishi bo‘lmag‘on yaxshiroq.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Bukim odami borcha insondurur, / Bori ofarinishda yaksondurur.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari

Hikmatlar: safar, adolat, ilm

Musofir bo‘l, ammo vatan ichra bo‘l, / Tila xilvat-u anjuman ichra bo‘l.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Safar qilmag‘on odami xomdur, / Sovuqda to‘ngar kimga oromdur.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Oling ayshdin umrning komini, / Tutung xush yigitlikning ayyomini.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Shahekim anga adl bunyod o‘lur, / Natija bukim, mulki obod o‘lur.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari
Erurlar g‘animat bori bu zamon / Ki, bir-birga siz barchangiz mehmon.— «Saddi Iskandariy» hikmatlari

«Saddi Iskandariy» dostoni tuzilishi

«Saddi Iskandariy» «Xamsa» dostonlarining yakunlovchisi. U hajmiga ko‘ra ham eng yirik dostondir. U 89 bobdan iborat. Shundan 1–14-boblar kirishni, 15–87-boblar asosiy qismni, 88–89-boblar xotima qismini tashkil etadi.

Asosiy qism o‘zaro yaxlitlikni tashkil etadigan 18 ta mavzuni yoritadi. Ularda himmat, adolat, qish, bahor, to‘g‘rilik, mehmondorchilik, yoshlik, safar qilish, o‘lim va aza singari mavzular yoritilgan.

Dostonda Iskandarning harbiy yurishlari qisman aks etgan bo‘lsa-da, u jangnoma emas.

Faylaqus va Iskandar yoshligi

Qisqacha: Doston Faylaqusning Iskandarni topib olishi bilan boshlanadi. Iskandarga Naqumohis, ya’ni Arastuning otasi, ustozlik qiladi. Iskandar barcha fanlarni puxta egallagach, harbiy san’atni ham o‘rganadi. Faylaqus vafot etgach, Iskandar taxtga o‘tirishdan voz kechishni o‘ylaydi.
Qayu ishni ta’lim qilg‘on zamon, / Eshitmak hamon erdi – bilmak hamon…— «Saddi Iskandariy», Iskandarning bilimga ishtiyoqi haqida

Xalq Iskandarni shoh qiladi

Qisqacha: Iskandar taxtga o‘tirishni o‘zi uddalay olmasligini aytib, xalq bilan maslahat qiladi. Xalq ko‘nmay, Iskandarning o‘zini podshoh qilib ko‘taradi. U ota vasiyatiga amal qilib, xalqning arz-dodlarini eshita boshlaydi. Qisqa vaqtda adolati tufayli Rum ahli boy bo‘ladi.
Ne bor shahlik aylarga niyat manga, / Ne aylay desam qobiliyat manga.— Iskandar, «Saddi Iskandariy»
Adolat qo‘lin tutti andoq biyik / Ki, topti amon arslondin kiyik...— «Saddi Iskandariy», Iskandar adolati haqida

Doro bilan to‘qnashuv

Qisqacha: Rum ahli Faylaqus qo‘l ostida edi, jahonning katta qismi esa Doroga qarar edi. Faylaqus Doroga har yili ming tilla tuxumdan iborat boj to‘lar edi. Iskandar boj talab qilgan elchilarga «tilla tuxum tug‘adigan qushlar uchib ketdi», deb javob berdi. Doro unga chavgon bilan to‘p – koptok va bir idish kunjut yubordi. Iskandar chavgon va to‘p yer yuzini in’om etib, boshqarish ramzi, kunjut esa qushlariga ozuqa, deb javob qaytardi.
Qisqacha: Doro g‘azablanib, sanoqsiz lashkar bilan Rum hududiga yo‘l oldi. Iskandar kakliklar talashayotganini ko‘rdi: katta kaklik kichigiga zug‘um o‘tkaza boshlaganda, osmondan burgut sho‘ng‘ib, katta kaklikka chang soldi. Iskandar bu yakundan nihoyatda xursand bo‘ldi.

Doroning o‘limi va Xuroson

Qisqacha: Iskandarga Doroni o‘ldirmoqchi bo‘lgan ikki sipohiyning maxfiy arznomasi topshirildi, ammo u javob qaytarmay jim qoldi. Doroga o‘z navkarlari suiqasd qildi. Iskandar yarador Doro tepasiga bordi, Doro unga iltimoslar qildi, Iskandar hammasini qabul qildi va Doro vafot etdi. Iskandarni kayoniylar an’anasiga muvofiq taxtga chiqarishdi.

Faqat Kashmir shohi, Hind royi va Chin xoqoni unga bo‘ysunmay qoladi. Qish fasli boshlangani uchun u Arron (qadimgi Ozarbayjon) mamlakatining Qorabog‘ degan joyida qoladi. Bahorda Xuroson uning qo‘liga o‘tadi. U Hirot, Samarqand shaharlarini bunyod qildi. So‘ng u Kashmirga yo‘l oldi. Shunda ham Iskandarga 500 olim yo‘ldosh edi.

Bilimingizni sinang

Navoiy «Xamsa»sida hajmiga ko‘ra eng yirik doston qaysi?
  1. «Layli va Majnun»
  2. «Farhod va Shirin»
  3. «Sab’ai sayyor»
  4. «Saddi Iskandariy»

To‘g‘ri javob: «Saddi Iskandariy». Eng yirik doston – «Saddi Iskandariy».

«Saddi Iskandariy» dostoni nechta bobdan iborat?
  1. 87 ta
  2. 89 ta
  3. 79 ta
  4. 99 ta

To‘g‘ri javob: 89 ta. Doston 89 bobdan iborat.

«Saddi Iskandariy»da qaysi boblar kirish qismini tashkil etadi?
  1. 88–89-boblar
  2. 15–87-boblar
  3. 1–10-boblar
  4. 1–14-boblar

To‘g‘ri javob: 1–14-boblar. Kirish – 1–14-boblar.

«Saddi Iskandariy»ning xotima qismini qaysi boblar tashkil etadi?
  1. 15–87-boblar
  2. 1–14-boblar
  3. 86–87-boblar
  4. 88–89-boblar

To‘g‘ri javob: 88–89-boblar. Xotima – 88–89-boblar.

«Saddi Iskandariy»ning 15–87-boblardan iborat asosiy qismi nechta o‘zaro yaxlit mavzuni yoritadi?
  1. 18 ta
  2. 15 ta
  3. 20 ta
  4. 12 ta

To‘g‘ri javob: 18 ta. Asosiy qism 18 ta mavzuni yoritadi.

«Saddi Iskandariy» mavzularining tuzilishida Iskandarning sarguzashtidan keyin nima o‘rin oladi?
  1. ayni mavzudagi hikoyat
  2. falsafiy-didaktik mazmundagi mulohazalar
  3. dostonning xotimasi
  4. Iskandar va Arastu hikmatlari

To‘g‘ri javob: falsafiy-didaktik mazmundagi mulohazalar. Sarguzashtdan keyin falsafiy-didaktik mulohazalar keladi.

«Saddi Iskandariy»da Iskandarga ustozlik qilgan Naqumohis kim?
  1. Arastuning otasi
  2. Faylaqusning vaziri
  3. Doroning ustozi
  4. Aflotunning o‘g‘li

To‘g‘ri javob: Arastuning otasi. Naqumohis – Arastuning otasi.

Faylaqus vafot etgach, Iskandar taxtga o‘tirishdan voz kechishni o‘ylaganda xalq nima qildi?
  1. Iskandarning gaplariga ko‘nmay, uning o‘zini podshoh qilib ko‘tardi
  2. Iskandarning gaplariga ko‘nib, taxtga Doroni chaqirdi
  3. Iskandarni yolg‘iz qoldirib, shahardan chiqib ketdi
  4. taxtni Naqumohisga topshirishni talab qildi

To‘g‘ri javob: Iskandarning gaplariga ko‘nmay, uning o‘zini podshoh qilib ko‘tardi. Xalq ko‘nmay Iskandarni podshoh qilgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiErkin A’zam «Tanho qayiq» dramasi, 2-qism: Orol bobo va QalimbetKeyingi →Erkin A’zam «Tanho qayiq» dramasi, 3-qism: Orol boboning o‘limi