XotirAI logotipiXotirAI
📖 11-sinf · Adabiyot · 3–14-b.

Abdurauf Fitrat hayoti va «Abulfayzxon» dramasi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Fitrat: yoshligi va ilk ijodi

Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat 1886-yil Buxoro shahrida tug‘ildi. Dastlab eski maktabda, keyin Mirarab madrasasida, XX asr boshlarida Istanbulda tahsil oldi. U yerda ijod bilan jiddiy shug‘ullandi. O‘sha davrda «Munozara», «Hind sayyohi bayonoti» singari nasriy asarlari hamda «Sayha» («Chorlov») nomli she’riy to‘plami chop etildi. 1917-yil aprelidan 1918-yil martigacha Samarqandda bosilgan «Hurriyat» gazetasiga muharrirlik qildi.

1918-yil Fitrat Toshkentga keladi va asosan, adabiy, ilmiy-ma’rifiy ishlar bilan mashg‘ul bo‘ladi. 1921-yil Buxoroga taklif etiladi. Shu davrda Fitrat tashabbusi bilan 70 nafar turkistonlik iqtidorli yoshlar Germaniyaga o‘qishga yuboriladi.

Moskva va Leningraddagi yillar

Fitrat 1923–1924-yillarda Moskva va Leningradda yashadi, Sharq tillari institutida ishladi. U yerda turk, arab, fors tillari va adabiyotidan dars berdi. Leningrad dorilfununining professori bo‘ldi. Shu yillarda «Abulfayzxon», «Bedil», «Qiyomat», «Shaytonning tangriga isyoni» kabi asarlar yozdi.

Darsliklar, tadqiqotlar, qatag‘on

Fitrat maktab o‘quvchilari uchun «Adabiyot qoidalari» darsligini, tilshunos olim sifatida o‘zbek tilining qoidalari to‘g‘risida «Sarf», «Nahv» kitoblarini yozdi. Uning musiqashunoslik sohasiga doir «Shashmaqom», «O‘zbek klassik musiqasi ham uning tarixi», «Sharq musiqasi» kabi tadqiqotlari ham bor.

1937-yil asossiz ravishda «xalq dushmani» degan ayblov bilan qamoqqa olinib, 1938-yil 4-oktabrda Toshkent shahrining hozirgi Yunusobod tumani Bo‘zsuv qirg‘og‘ida otib tashlandi. Mustaqillik davrida Abdurauf Fitrat ijodi keng ommaga qayta yetkazildi.

«Abulfayzxon» va xon haqida

Yo‘qsul o‘lkasining tarixidan besh pardali fojia.

Abulfayzxon – Buxoroda hukmronlik qilgan Ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi vakili. U 1747-yil vaziri Rahimbiy otaliq fitnasi tufayli butun oila a’zolari bilan yo‘q qilib yuborilgan. Shundan so‘ng Buxoro taxtiga yangi sulola – Mang‘it amirlari kelgan. Shu vaqtdan e’tiboran Buxoro xonligi «Buxoro amirligi» deb yuritila boshlagan.

Dramaning kimsalari

Taxta o‘yini va Farhod otaliq

Qisqacha: Kechasi Buxoro arkida Ulfat xo‘jasaroy, Mir Vafo va Qozi Nizom taxta (shaxmat) o‘ynab turadi. Xon katga chiqib uzanadi, qayg‘u ostida ezilgani ko‘rinadi. Xon Qozi Nizomdan Farhod otaliq bilan uchrashuv haqida so‘raydi. Qozi Nizom otaliq Eron qo‘shini Qarshidan qaytgandan so‘ng boshqacha yurgani haqida gapirganini aytadi; Hakimbiy inoq Nodirshohga elchi yuborgan bo‘lsa kerak, deydi. Xon: Hakimbiy do‘st bo‘lsa, nega qizini yubormaydi, deb so‘raydi.

Xon Farhod otaliq boshini so‘raydi

Qisqacha: Ulfat podshohlik qon bilan sug‘orilaturg‘an og‘och, deydi. Xon Ulfatga besh daqiqadan keyin Farhod otaliq boshini keltirishni buyuradi. Xon Farhod otaliq xitoy qipchoqning boshlig‘i ekanini va el boshliqlari tufayli tinch xonlik sura olmayotganini aytadi. Xon Ulfat bilan Davlatni otasi sotib olgan qullar deydi. Xon akasini o‘ldirgan.
Podshohlik qon bilan sug‘orilaturg‘an bir og‘ochdir.— Ulfat, «Abulfayzxon» dramasi

Ibrohimbiy otaliq bo‘ladi

Qisqacha: Xon Farhod otaliqni o‘rindan tushirib, uning o‘rniga Ibrohimbiyni otaliq, Rahim qo‘rchini to‘qsoba qiladi. Ibrohimbiy avval otaliq o‘rnini bajara olmasligini aytadi: Ulfat bilan Davlatni rozi qilib bo‘lmaydi, shu ikki odam bo‘lmaganda xon Farhod otaliqni yo‘q qilmoq fikriga tushmas edi. Xon qizg‘in so‘zini uzatmay qabul etishni buyuradi va Ibrohimbiy qabul qiladi.

Taboqdagi bosh va Ulfatning hisoboti

Qisqacha: Ulfat qizil o‘rtuk bilan o‘rtulgan taboqni xon oldiga qo‘yadi; ichida Farhod otaliqning qonga bo‘yalgan oq soqolli boshi bor. Xon yovvoyi kulib, o‘lim janjalni bitirdi, deydi va boshni «Chil duxtaron» qudug‘iga tashlashni buyuradi. Ulfat Farhod otaliqni xonning ishlari bor deb uyga kirgizgan, yashiringan ikki kishi uni yiqitib, boshini kesgan. Ulfat Hakim inoqning Nodir bilan xabarlashib turgani aniqligini aytadi.

Xonning vijdon azobi va tushi

Qisqacha: Xon Ibrohimni otaliq qilmoqchi bo‘lib so‘ylagani, lekin uning ko‘p ahmoqliklar qilganini aytadi. Xon akasini va ko‘p do‘stlarini o‘ldirganini, kechalari uxlay olmasligini tan oladi. Ulfat Farhod otaliqning qizini keltiraylikmi, deydi; xon erta bilan kishi yuborishni buyuradi. Xon uxlaganda tushida o‘ldirilgan akasi, bo‘g‘dirilgan xotin va Farhod otaliqning boshini olib kelgan yigit xayollari ko‘rinadi; xon qichqirib uyg‘onadi.

To‘rtinchi parda: Qurbongul

Qisqacha: To‘rtinchi pardada eski gilam va ko‘rpalar to‘shalgan o‘rtacha uyda Abulfayzxon ko‘ylakchan uxlab yotadi. Qurbongul suv keltirib, yolg‘iz o‘zicha xon akasini o‘ldirib, taxtga chiqqanini, Karmina begini bola-chaqalari bilan qamab, so‘ng bo‘g‘dirib quduqqa tashlatganini aytadi. Bu kun xonning o‘zini Rahimbiy qamab qo‘ygan, erta albatta o‘ldiradi. Azon o‘qilgach, Qurbongul xonni uyg‘otadi.
Och qornim, tinch qulog‘im.— Qurbongul, «Abulfayzxon» dramasi

Bilimingizni sinang

Abdurauf Fitrat qachon va qaysi shaharda tug‘ilgan?
  1. 1886-yil Samarqand shahrida
  2. 1876-yil Toshkent shahrida
  3. 1886-yil Buxoro shahrida
  4. 1896-yil Buxoro shahrida

To‘g‘ri javob: 1886-yil Buxoro shahrida. Fitrat 1886-yil Buxoroda tug‘ilgan.

Fitrat XX asr boshlarida qaysi shaharda tahsil olgan?
  1. Toshkent
  2. Moskva
  3. Istanbul
  4. Samarqand

To‘g‘ri javob: Istanbul. Fitrat Mirarab madrasasidan so‘ng Istanbulda tahsil olgan.

Fitratning «Sayha» («Chorlov») kitobi qaysi turga mansub?
  1. Nasriy asar
  2. Besh pardali fojia
  3. She’riy to‘plam
  4. Maktab darsligi

To‘g‘ri javob: She’riy to‘plam. «Sayha» – she’riy to‘plam.

«Hind sayyohi bayonoti» nasriy asari kimning qalamiga mansub?
  1. Qozi Nizom
  2. Mir Vafo
  3. Abdurauf Fitrat
  4. Ulfat

To‘g‘ri javob: Abdurauf Fitrat. U Fitratning Istanbuldagi davrida chop etilgan nasriy asaridir.

Fitrat 1917-yil aprelidan 1918-yil martigacha Samarqandda bosilgan qaysi gazetaga muharrirlik qilgan?
  1. «Hurriyat»
  2. «Munozara»
  3. «Bedil»
  4. «Sayha»

To‘g‘ri javob: «Hurriyat». Fitrat Samarqandda bosilgan «Hurriyat» gazetasining muharriri bo‘lgan.

1918-yil Fitrat qaysi shaharga kelib, adabiy, ilmiy-ma’rifiy ishlar bilan shug‘ullangan?
  1. Leningrad
  2. Samarqand
  3. Buxoro
  4. Toshkent

To‘g‘ri javob: Toshkent. 1918-yil Fitrat Toshkentga kelgan.

Fitrat tashabbusi bilan Germaniyaga o‘qishga yuborilgan turkistonlik iqtidorli yoshlar necha nafar edi?
  1. 50 nafar
  2. 40 nafar
  3. 100 nafar
  4. 70 nafar

To‘g‘ri javob: 70 nafar. Germaniyaga 70 nafar yosh yuborilgan.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Abulfayzxon Ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi vakili. II. Ulfat dramada Buxoroning qozi kaloni. III. Mir Vafo «Tuhfayi xoniy» asarining muallifi.
  1. I va II
  2. II va III
  3. I va III
  4. Faqat III

To‘g‘ri javob: I va III. II noto‘g‘ri: Ulfat xonning xo‘jasaroyi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
Keyingi →“Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonidan parcha