Adabiyot – so‘z san’ati: kirish (R.Qo‘chqorov)

Mavzular

Ertak va obrazli fikrlash

Odam bolasi o‘zining fikrlay olishi bilan boshqa mavjudotlardan farq qiladi. U nafaqat fikrlaydi, balki bu fikr-o‘ylarini so‘zlar orqali boshqalarga ham bildira oladi. Odamlar fikrlar ekan, bir narsani boshqasiga solishtiradi. Mana shu solishtirish paytida obrazli (timsolli) fikrlash hodisasi yuz beradi.

Adabiyot orzu-xayol ifodasi

Ibtidoiy odamlar o‘zini o‘rab turgan tabiat hodisalari qarshisida ancha ojiz edilar. Ular baliqdek suv ostida suzishni, qushlardek osmonda uchishni orzu qilardi. Odamlar orzulariga hayotda yetisha olmasa ham, xayolda yetishishga, ular to‘g‘risida turli hikoyalar to‘qib, o‘zlarini yupatishga kuchli ehtiyoj sezardi. Bu orzu-istaklarga to‘la hikoyalar keyinchalik ertak, afsona, rivoyat degan nomlar oldi.

Demak, adabiyot insonning orzu-xayoli, umid va armonlarini badiiy so‘z yordamida ifoda etishi ekan. Adabiyotning asosiy quroli esa badiiy so‘z hisoblanadi.

Muhammad Yusuf «Vatanim»

O‘zbekiston xalq shoiri Muhammad Yusufning qo‘shiqqa aylanib ketgan «Vatanim» nomli she’ridan misralar keltiriladi. Vatanni onaga qiyoslashlarini, uni «ona Vatan» deb atashlarini ko‘p eshitgansiz. Shoir o‘z she’rida mana shu tushunchaga go‘yo jon baxsh etadi. Vatan suratini farzandiga mehri cheksiz ona siymosida chizadi.

Shodon kunim gul otgan sen, / Chechak otgan izimga, / Nolon kunim yupatgan sen, / Yuzing bosib yuzimga.— Muhammad Yusuf, «Vatanim» she’ri

Adabiyot ma’naviyat manbai

Poytaxtimiz Toshkentning markazida joylashgan O‘zbekiston Milliy bog‘iga ulug‘ mutafakkir Alisher Navoiy haykali o‘rnatilgan. Uni o‘rab turgan moviy gumbaz ostiga shoirning misralari bitilgan. Bu misralar yozilganiga besh yuz yildan ortiqroq vaqt o‘tdi.

Olam ahli, bilingizkim, ish emas dushmanlig‘, / Yor o‘lung bir-biringizgaki, erur yorlig‘ ish.— Alisher Navoiy (Toshkent, O‘zbekiston Milliy bog‘idagi haykal gumbazida)

Adabiyot turlari

Katta-kichik she’rlar, she’riy masallar adabiyotning she’riyat degan turini hosil qiladi. Ularning barchasi ohangdor she’riy usulda shoirlar tomonidan yaratiladi.

Ertaklar, hikoya va ocherklar, qissa va romanlar birlashib, so‘z san’atining nasr deb atalgan turini tashkil etadi. Nasriy asarlar nosirlar, ya’ni yozuvchilar tomonidan yaratiladi. Nasriy asarlar she’riy yo‘l bilan emas, balki oddiy hikoya usulida yoziladi.

Adabiyotning yana bir turi – dramaturgiya deb nomlanadi. Bu turga kichik sahna asarlari bo‘lmish intermediyalar, yirik drama, komediya, tragediya singari sahna asarlari kiradi. Muallif – dramaturgning ixtiyoriga ko‘ra bu asarlar she’riy yo‘l bilan ham, nasriy yo‘l bilan ham yozilishi mumkin.

Adabiyot chegara bilmaydi

Haqiqiy adabiyot vaqtda ham, hududda ham chegara bilmaydi. Qachon va qaysi tilda yaratilmasin, ezgulikni, o‘lmas go‘zalliklarni tarannum etgan asarlar barcha avlod va xalqlarga birdek qadrli bo‘lib qolaveradi. Deylik, «Alpomish» yoki «Odisseya» (qadimgi yunon adibi Homer asari) dostonlari yaratilganidan beri oradan ming yillar o‘tgan bo‘lsa-da, o‘quvchilarni hayajonga solaveradi.

Bobur Mirzoning «Boburnoma» kitobini nemislar shunchalik diqqat bilan o‘qib-o‘rganadilar.

Bilimingizni sinang