Hikmat durdonalari: maqollar (B. Qosimov)

Mavzular

Maqol – xalq ijodi xazinasi

Har bir xalqning og‘zaki ijodi uning fe’l-atvori, urf-odat va an’analari, orzu-intilishlari va tabiatini aks ettiruvchi o‘ziga xos ko‘zgudir. Xalq og‘zaki ijodining bir qismi bo‘lmish maqollar asrlar davomida misqollab to‘plangan, ne-ne sinovlardan o‘tgan, insonlarga hamisha madad bo‘lib kelgan noyob xazinadir.

Maqol ibratli so‘zdir. Shunday so‘zki, gapga husn beradi, fikrni tushunib olishni osonlashtiradi, uni yorqin, ta’sirchan qiladi.

Zarbulmasal va so‘zlar eskirishi

Maqollar badiiy adabiyotda ham ko‘p ishlatiladi. Hatto boshidan oxirigacha maqol bilan yozilgan asarlar ham bor. Masalan, shoir Gulxaniy butun bir asarini «Zarbulmasal» deb nomlagan. Unda Yapaloqqush va Boyo‘g‘lining quda-andachilik mojarolari tasvirlangan bo‘lib, ular tilidan 400 dan ortiq maqol keltiriladi.

Zamonlar o‘tishi bilan ko‘p so‘zlar eskiradi. Masalan, «qo‘l»ni bir vaqtlar «al» deyishgan. «Dunyo»ni «ochun», «kitob»ni «bitik» der edilar. Maqollar ham o‘zgaradi, lekin juda sekin o‘zgaradi. So‘zlari o‘zgarganda ham maqsadi, mazmun-mohiyati o‘zgarmaydi.

Maqol tajriba xulosasi

Maqol ota-bobolarimizning uzoq yillar davomida ko‘rgan-kechirganlari, tajribalari asosida yuzaga kelgan xulosalaridir. Masalan, «Ona yurting omon bo‘lsa, rangi ro‘ying somon bo‘lmas», – deymiz. Bu so‘zlar zamirida vatanidan ayrilib, musofirlikning achchiq alamlarini tortgan kishining iztiroblari yotibdi.

«O‘zgalar yurtida sulton bo‘lguncha, o‘z elingda cho‘pon bo‘l» maqolida beixtiyor shoh va shoir bobomiz Bobur Mirzo yodga tushadi. Hindistonday katta mamlakatga podshohlik qilgan kishi yurtdoshlari Andijondan qovun olib borganlarida yig‘lagan edi.

Maqol va topishmoq farqi

«Pakpakana bo‘yi bor, yetti qavat to‘ni bor» – bu yerda ham «bo‘yi» va «to‘ni» qofiyadosh, shunga qaramay, u maqol emas. Chunki unda xulosa yo‘q. Hukm yo‘q. Unda sirlilik bor. Maqolda esa, aksincha, xulosa beriladi.

So‘z ko‘rki – maqol— xalqimizda aytiladigan ibora (maqol haqida)

Maqol ta’rifi va nomi

Maqolda mazmun aniq, xulosa tugal, ifoda ravon bo‘lib, unda ibratli fikr aytiladi. Bu fikr rad etib bo‘lmaydigan hukm shaklida keltiriladi. Masalan, «Ona yurting – oltin beshiging», «Olim bo‘lsang, olam seniki!» kabi maqollarni hech bir e’tirozsiz qabul qilamiz.

«Maqol» so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, «so‘z» degan ma’noni bildiradi. Uni «otalar so‘zi» ham deydilar.

«Oltovlon ola bo‘lsa» tahlili

Oltovlon ola bo‘lsa, / Og‘zidagini oldirar.— xalq maqoli

To‘rtovlon tugal bo‘lsa, / Tepadagini endirar.— xalq maqoli (davomi)

Bu maqol birlik, o‘zaro ittifoqlik haqida. Ahillik bo‘lsa, oz odam bilan ham katta ishlar qilish mumkin. Ahillik bo‘lmasa, ko‘p kishi bilan ham hech ish qila olmaysan. Ifodaga kelsak, «oltovlon» ko‘pchilikni, «to‘rtovlon» ozchilikni anglatyapti. «Ola bo‘lmoq» noahillikni, «tugal bo‘lmoq» ahillikni bildirmoqda.

Mavzu va ko‘chma ma’no

Maqollar xilma-xil mavzularda bo‘lishi mumkin. Masalan, do‘stlik, vatan, mehnat, ilm-hunar egallash, botirlik, saxovat, adolat va hokazo. Maqollarda ko‘pincha so‘zlar ko‘chma ma’noda ishlatilgan bo‘ladi.

«Yer haydasang, kuz hayda, kuz haydamasang, yuz hayda» maqolidagi so‘zlar o‘z ma’nosida qo‘llangan. Lekin «Qazisan, qartasan, axir aslingga tortasan», «Olmaning tagiga olma tushadi», «Qarg‘a qarg‘aning ko‘zini cho‘qimaydi» maqollarida gap aslida «qazi-qarta», «olma», «qarg‘a» haqida emas, odam va uning fe’l-atvori haqida.

Maqollardan namunalar

Ona yurting – oltin beshiging.— xalq maqoli

Birlashgan o‘zar, / Birlashmagan to‘zar.— xalq maqoli

Ilmsiz – bir yashar, / Ilmli – ming yashar.— xalq maqoli

Avval o‘yla, keyin so‘yla!— xalq maqoli

Aytilgan so‘z – otilgan o‘q.— xalq maqoli

Otalar so‘zi – aqlning ko‘zi.— xalq maqoli

Bilimingizni sinang