Hamza Hakimzoda Niyoziy hayoti va she’rlari

Mavzular

Tug‘ilishi va dastlabki ta’lim

• Niyoziy shoirning adabiy taxallusi.
• Shoir tarjimayi holida eslashicha, o‘n yoshlaridan she’r mashq qila boshlagan.

Namangan va jadid matbuoti

Namanganda Hamzaning tashabbusi bilan arab tili kursi ochiladi. Unda o‘n olti kishi ta’lim oladi. Iqtidorli Hamza uch oy ichida bu tilni ma’lum darajada o‘zlashtirib, otasiga arabcha xatlar yoza boshlaydi.

1907-yilda hajga ketayotgan otasini kuzatib Qashqargacha borgan Hamza jadidlarning «Vaqt», «Bog‘chasaroy» gazetalari bilan ilk bor tanishadi va keyinchalik ularning doimiy o‘quvchisiga aylanadi.

Bu gazetalar bilan tanishish har narsaga qiziquvchi, ta’sirchan va tinib-tinchimas yosh shoirning dunyoqarashi, hayotga munosabatini o‘zgartirib yuboradi.

Buxoro, safarlar, yangi maktablar

Tahsilni davom ettirish niyatida 1909-yilda Buxoroga borib yashadi. 1912-yilda haj amalini o‘tash, dunyo ko‘rib, kengroq bilim olish istagida Afg‘oniston, Hindiston, Turkiya, Saudiya, Rossiya singari mamlakatlarning bir qator shaharlarida bo‘lib, Istanbulda o‘qish uchun to‘xtaydi. Lekin oilaviy sharoit taqozosiga ko‘ra uyiga qaytishga majbur bo‘ladi.

Hamzaning maktablarida savod tez chiqarilgani uchun ham el orasida mashhur bo‘lib ketdi.

Ma’rifatchi shoir o‘zi ochgan yangi maktablar uchun yangicha yo‘nalishdagi o‘quv ashyolari kerakligini his etganligi sababli o‘sha yillarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun «Yengil adabiyot», «Qiroat kitobi» singari darslik va majmualar yaratgan.

Maktablar yopilishi, G‘ayrat kutubxonasi

Bu haqda shoir 1926-yilning 25-avgustida yozgan tarjimayi holida shunday eslaydi

Ko‘rdingizmi, aziz o‘quvchi! Hamza millatdoshlariga ma’rifat tarqatish uchun vaqtini ham, mablag‘ini ham, jonini ham ayamagan. Ammo millat dushmanlari uning erkin faoliyat ko‘rsatishiga yo‘l bermaganlar.

Hamza 1915-yilda Marg‘ilonda «G‘ayrat» kutubxonasini ochdi. U kutubxona yordamida kishilarga ma’rifat tarqatish maqsadida uning qoshida bosmaxona va nashriyot tashkil qilib, matbuot nashrlarini yo‘lga qo‘ymoqchi bo‘ldi.

Teatr va musiqa yo‘lboshchisi

Uzoqni ko‘ra oladigan iste’dodli Hamza o‘zbek xalqi hayotiga yangicha maktabdan tashqari teatr ham kirib borishi zarurligini angladi. Mutaxassislarning aytishlaricha, Hamza o‘zbeklar orasidan birinchi bo‘lib, 1908-yildayoq sahna asari yaratgan.

• Birinchilardan bo‘lib roman va opera yozgani ma’lumdir.

Zamondoshlarining eslashlaricha, Hamza qo‘shiqni o‘rniga qo‘yib kuylagan, ko‘plab milliy va Ovro‘pa musiqa asboblarini mahorat bilan chala olgan, o‘zi yozgan qator pyesalarga rejissorlik qilgan, ularda asosiy rollarni o‘ynagan.

Quvg‘in va vafot

Shuning uchun u bir qarasangiz Buxoroda, goh Xorazmda, goh Toshkentda, yana Xorazmda, so‘ng Xo‘jaylida, undan keyin Qo‘qon va nihoyat, 1925-yilning avgustidan ona yurti Farg‘onaning Avval qishlog‘ida yashashga majbur bo‘ladi.

Sho‘ro yillarida birorta kitobi nashr etilmadi. Hamma bitganlari yo qo‘lyozma holida, yoki vaqtli matbuot sahifalarida qolib ketdi.

Tinim bilmas shoir 1928-yilda yangi turmushni yo‘lga qo‘yish uchun Shohimardonga yuborildi. Shu yerda 1929-yilning 18-martida Hamza johil odamlar tomonidan vahshiyona tarzda o‘ldirildi.

«Vatan» she’ri

Bir jon emas, ey suyguli, tomirlaring qoni, Vatan, / Sensan, bale, bilganlarga jonlarni jononi, Vatan!— Hamza, «Vatan, vatan der edilar...» she’ri refreni

• Bashar – odam, kishilik, inson.
• Kurrai arz – yer kurrasi.

«Dardiga darmon istamas»

Uxlama ko‘p, o‘zbek eli, asri taraqqiy vaqtida.— Hamza, «Dardiga darmon istamas» she’ri refreni

• Mohi tobon – yorug‘ oy, to‘lin oy.
• Nafs-u havo – nafs istagi, kibr, maqtanchoqlik.

Adabiyot – tarbiya vositasi

Badiiy adabiyot vaqtni mazmunli o‘tkazish, ko‘ngil ochish uchun o‘qilmaydi.

Badiiy adabiyot olamni va odamni anglashning o‘ziga xos shaklidir. U orqali siz inson hayotining mazmuni, mohiyati, dunyo voqeliklari va haqiqatini anglab borasiz.

Badiiy asar kishida badiiy so‘zdan ta’sirlanish tuyg‘usini shakllantiradi.

Bilimingizni sinang