Kirish: adabiyot, hayot va badiiy haqiqat

Mavzular

Tarix ilmi va adabiyot farqi

Insoniyat bosib o‘tgan tarixiy yo‘l shu qadar chigal, murakkab hodisalarga boyki, uni yaxlit tarzda baholashning hech iloji yo‘q. Shu tufayli ham o‘tmish hayot to‘g‘risida har bir ilm va san’at sohasi o‘z imkoniyatlaridan kelib chiqib xulosalar yasaydi.

Agar tarix ilmi voqea-hodisalarning qachon, qayerda, nima sababdan yuz bergani, bu qanday natijalarga olib kelganini chuqur o‘rgansa, adabiyot uchun ushbu hodisalarda ishtirok etgan kishilarning qalbidan o‘tgan kechinmalar muhimroq hisoblanadi.

Tarixchi faktlarni iloji boricha aniq ifoda etmog‘i lozim. Ijodkor adib esa o‘z g‘oyaviy-badiiy maqsadidan kelib chiqib bu hodisalarga biroz erkinroq yondashadi.

Loy jangi va qahramon qismati

Masalan, sarkarda Amir Temurning taqdirida muhim o‘rin tutgan «Loy jangi» (1365-yil)ga raqiblar qanday tayyorgarlik ko‘rgani, bu jangda har ikki tomondan nechtadan askar ishtirok etgani, har bir tomondan qancha odam qurbon bo‘lgani va boshqa tafsilotlarga yozuvchi to‘liq to‘xtalishi shart emas.

U mazkur jangning butun mohiyatini birgina qahramon (u oddiy askar bo‘lishi ham mumkin!) qismati orqali o‘quvchiga anglatadi. Natijada badiiy tasvir ta’siriga berilgan o‘quvchi o‘zini shiddatli jala ostida kechayotgan, jaladan-da shiddatli olishuv ichida his qilishi hech gap emas.

Yozuvchi tarixiy hodisaga ijodiy yondashib, uning bir qirrasini xuddi kuchli lupa ostida ko‘ringandek bo‘rttirib tasvirlar ekan, bunda muayyan maqsadni nazarda tutadi.

Millat hayoti: Gorkiy va Navoiy

Badiiy ijodning yana bir muhim jihati — adabiyotda muayyan millat hayotiga daxldor jihatlarning aks ettirilishi masalasidir.

Rus adibi Maksim Gorkiy XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyani qamrab olgan adolatsizlik, xunrezliklar o‘ziga qanday ta’sir etganini xotirlab, shunday yozgan edi: «Hayotda ko‘rayotganlarim go‘yo yuragimning ustini shilib tashlagandek bo‘ldi. Shundan buyon mening qalbim har bir nohaqlikdan, adolatsizlikdan ta’sirlanib, achishadigan bo‘lib qoldi».

Yuz jafo qilsa manga, bir qatla faryod aylamon, / Elga qilsa bir jafo, yuz qatla faryod aylaram— Alisher Navoiy shohbayti (Kirish matniga ko‘ra)

Navoiy shohbaytining mag‘zida ham millat hayotidan ogohlik, xalq qismatidan qayg‘urish hislari yotibdi.

Hayot va badiiy haqiqat

Albatta, adabiyot hayotdan quruq nusxa ko‘chirish, «hayotdagiga o‘xshatib yozish» degani emas. Agar shunday bo‘lganida so‘z san’atining qadri bo‘lmas edi.

Hayot haqiqati (hayotda yuz bergan voqea-hodisalar) badiiy haqiqat (chinakam badiiy asar)ga aylanishi uchun ijodkor tug‘ma iste’dodga ega bo‘lishi lozim. Bunga qo‘shimcha, ijodkor yuzaki qaraganda bir-biriga aloqasi yo‘qdek ko‘rinadigan voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘ra olishi kerak.

Eng muhimi, inson ko‘nglini faqat o‘zigagina xos nigoh bilan kashf eta olishi lozim. Buning uchun esa, u tinimsiz o‘qib-o‘rganishi, odamlar xarakteriga xos eng muhim jihatlarni erinmay kuzatishi, ko‘rib-bilganlarini umumlashtira olishi darkor.

Zamon qahramonlari va sho‘ro davri

Har bir zamonning o‘z qahramonlari, har bir avlodning o‘xshashga intiladigan badiiy obrazlari bo‘ladi. Agar o‘tgan asrlar kishilari Tohir va Zuhra, Romeo va Julyetta, Farhod va Shirin munosabatlaridan qattiq ta’sirlangan bo‘lsalar, XX asr boshlaridagi o‘zbek kitobxoni «O‘tkan kunlar» romanini o‘qib ruhlangan.

Yigitlarga Otabekning mardligi, to‘g‘riso‘zligi, millatsevarligi, qizlarga esa Kumushbibining latofati, jasurligi, go‘zal odobi namuna hisoblangan.

Yetmish yillik tarixni o‘z ichiga olgan sho‘ro davri o‘zbek adabiyotida milliy adabiyotimizning oltin xazinasidan munosib o‘rin olgan o‘nlab badiiy durdonalar yaratilishi bilan birga, o‘z davri siyosati singari vaqt sinoviga dosh berolmagan minglab zaif asarlar ham yozilgan edi.

Abadiy muammolar va til

Ijodkor zamonaning o‘tkinchi gaplariga berilmay, hayotda yuz berayotgan voqealarning tub zamiriga nazar tashlashi lozim. Adabiyotshunoslikda «abadiy muammolar» degan tushuncha mavjud: bu shunday muammolarki, zamonlar o‘tishi bilan yechilib, yo‘q bo‘lib ketmaydi.

• Abadiy muammolar: muhabbat va nafrat, adolat va adolatsizlik, imonlilik va nafsga qullik, haqiqat va yolg‘on, mardlik va qo‘rqoqlik, sadoqat va sotqinlik.

Tohir tilga olinganda Qorabotir («Tohir va Zuhra» dostoni), Farhod eslanganda Xusrav («Farhod va Shirin» dostoni), Otabek yodlanganda Homid («O‘tkan kunlar» romani) esga keladi.

Bilimingizni sinang