«Kuntug‘mish» dostoni haqida (xalq og‘zaki ijodi)

Mavzular

Doston va dostonchilik an’anasi

Xalq dostonlari har bir millatning ma’naviy qiyofasi, uning tarixi, qadriyatlarini mukammal aks ettiruvchi bamisoli oynadir. Dostonchilik xalq og‘zaki ijodida qadimiy epik an’ana hisoblanadi.

Dostonlar, asosan, do‘mbira jo‘rligida aytiladi va ijrochidan ham badihada, ham ijroda juda katta ijodiy mahorat talab qiladi. Dostonning yana bir xususiyati, og‘izdan og‘izga o‘tib avloddan avlodgacha yetib kelganidir. Bu ustoz-shogirdlik an’analarining vujudga kelishiga, natijada yirik dostonchilik maktablarining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.

Baxshilar va dostonchilik maktablari

Folklorshunos olim T. Mirzayevning ma’lumotlariga ko‘ra, XV—XVI asrlarda yirik dostonchilik maktablari paydo bo‘lgan, XIX—XX asrlar esa dostonchilik taraqqiyotida juda rivojlangan davr bo‘lgan. XX asr boshlariga kelib baxshilarimiz ijodiy bisotida 150 dan ortiq xalq dostonlari bo‘lgan.

Bu dostonlarni Tilla kampir, Sulton kampir, Bo‘ron shoir, Jumanbulbul, Josoq, Yo‘ldosh bulbul, Yo‘ldosh shoir, Suyar shoir kabi mashhur baxshilar kuylaganlar. Keyinchalik ularning an’analari Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Po‘lkan, Islom shoir, Saidmurod Panoh o‘g‘li, Berdi baxshi, Umir baxshi shoir, Bola baxshi ijodida davom ettirildi.

Baxshi san’ati va dostonchilikning taqdiri

Dostonchi baxshilar o‘z san’atlarini tinglovchiga ma’qul qilish uchun turli usullarni qo‘llaganlar (musiqiy qochirimlar, so‘z o‘yinlari, dostonning eng qiziq joyida tanaffusli chekinishlar kabi). Doston aytish ko‘p hollarda raqobat asosida kechgan.

XX asrning 50-yillarida xalq dostonlariga, shu jumladan, «Alpomish» dostoniga ham ommalashtirish zararli degan mafkuraviy ayblar qo‘yildi. Lekin bir qator olimlar bu ayblovlarning xato ekanligini isbotlab berishdi va adabiy-milliy merosimizning muhim qismini g‘oyaviy tazyiqlardan asrab qolishdi.

Dostonning variantlari va boshlanishi

Dostonning Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Bekmurod Jo‘raboy o‘g‘li, Nurmon Abduvoy o‘g‘li, Egamberdi Ollamuroddan yozib olingan nusxalari mavjud. Darslikda mashhur baxshi Ergash Jumanbulbul o‘g‘lidan yozib olingan nusxasi keltirilgan.

Xolbeka, Xolmo‘min va nard sharti

Sandiq, sarguzashtlar va yakun

Kuntug‘mish obrazi

Dostonning bosh qahramoni — Kuntug‘mish yolg‘iz, erka o‘g‘il bo‘lishiga qaramasdan, aqlli, bilimli, jasoratli, elga g‘amxo‘r, xotini, bolalariga mehribon, vafodor yigit.

Kuntug‘mish o‘z maqsadiga sodiq, har qanday sharoitda tushkunlikka tushmaydigan inson. U nomsiz, poyonsiz tog‘ darasidan Vataniga boradigan yo‘lni rosa izlaydi, bu orada egizak farzandli bo‘ladi, ular uch yoshga to‘lganda ham biror bir el daragini topolmaydi.

Po‘lat nayza qor ostida yotarmi, / Temir nayzang egovlasang o‘tarmi, / Sening to‘rang nomardlardan emasdir, / Mard o‘g‘lon sevdigin tashlab ketarmi?..— Kuntug‘mish Xolbekaga vafodorligini bayon qilib (darslikdagi «Kuntug‘mish» dostonidan)

Xolbeka va farzandlar obrazi

Xolbeka o‘z so‘zida turadigan, barcha hunarlarga mohir qiz. O‘zi qanchalik bir ishga mohir bo‘lsa, bo‘lajak turmush o‘rtog‘idan ham shuni talab qiladi. U haqiqiy muhabbatni tan oladi va unga ishonadi.

Gurkiboy bosiq, vazmin, aql bilan ish ko‘radigan bola bo‘lsa, Mohiboy biroz shaddod, biroz quv yigit. Biroq ikki aka-uka bir-birlariga mehribon, ota-onalariga fidoyi yigitlar.

Salbiy obrazlar va badiiy xususiyat

Azbarxo‘ja dastlab Kuntug‘mish bilan do‘stlashadi, so‘ng o‘z manfaatini deb unga xiyonat qiladi. Buvraxon o‘ziga bino qo‘ygan, qahri qattiq podsho, biroq ko‘ngilchan ham: Azbarxo‘ja xiyonati tufayli mashaqqatlarga duch kelganlarini eshitib, ularni afv etadi va Azbarxo‘jani jazolaydi.

Doston yaxlit kompozitsiyaga ega. Unda xalq dostonlarida bo‘lganidek, voqealar, sarguzashtlar, asosan, nasriy bayon etiladi, qahramonlar tavsifi, ruhiy kechinmalari she’riy yo‘l bilan ifodalanadi.

G‘aribning ko‘nglini ovlamoq savob / Zarning qadrini zargar bilar har yerda / Kamlikning kamoli bordir, Manmanning zavoli bordir...— «Kuntug‘mish» dostonidagi hikmatli baytlardan

Bilimingizni sinang