Ruhiy kamolot vositasi; Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li “Alpomish”

Mavzular

So‘z — adabiyot ish quroli

So‘z badiiy adabiyotning asosiy ish qurolidir. O‘zi ko‘zga ko‘rinmaydigan so‘z yordamida nafaqat atrofdagi narsa-hodisalar, balki odam boshidagi o‘ylar, ko‘ngildagi sezimlarni ham ifodalash mumkin.

Quyosh bo‘lmasa, yerda tiriklik bo‘lishi mumkin emasligi va buning sababi ilmiy jihatdan tushuntirilgan. Bu ma’lumotlar sizning bilimingizni oshirgan, tafakkuringizni o‘stirgan, ammo tuyg‘ularingizga deyarli ta’sir qilmagan.

Tong o‘rniga qayg‘ular otar Kimni?— shoir Faxriyor

Badiiy so‘zning siri shundaki, kishining ruhini bezovta qilib, o‘ylashga majbur etadi.

Fikr va tuyg‘u; adabiyot atamasi

Ijodkor yaratgan asl badiiy asarda doimo fikr bilan tuyg‘u qorishib keladi. Yozuvchi hamisha yo nimanidir yoqlaydi, yoki inkor qiladi. Ijodkor betaraf bo‘lishi mumkin emas.

Adibning tuyg‘ulari nechog‘lik kuchli, ko‘zi qanchalar o‘tkir, tili qanchalik boy bo‘lsa, o‘quvchi uning asaridan shunchalik qattiq ta’sirlanadi.

Adabiyot atamasi tor va keng ma’nolarda qo‘llaniladi. U tor ma’noda badiiy adabiyotni anglatadi, keng ma’noda esa inson tafakkurining mahsuli bo‘lmish muayyan qimmatga ega har qanday yozma asarni bildiradi.

Badiiy adabiyot tushunchasi olamni obrazli ko‘rish va timsollar asosida aks ettirish mahsuli bo‘lmish badiiy asarlarni o‘z ichiga oladi.

Paydo bo‘lishi va so‘zdan yaratilishi

Badiiy adabiyotning qachon paydo bo‘lganligini aniq aytish qiyin. Chunki ilmiy adabiyot atamasi faqat yozma bitiklarni o‘z ichiga olsa, badiiy adabiyot og‘zaki ijodni ham qamrab oladi.

Ayrim manbalarda birinchi she’r Odamato tomonidan aytilgani rivoyat qilinadi.

Haykaltarosh tosh yoki ganch bilan, rassom bo‘yoq va mato bilan, musiqachi soz va uning torlari bilan ish ko‘radi. Adabiyot ulardan jiddiy farq qilib, badiiy asar yaratiladigan maxsus moddiy materialga ega emas. Badiiy asar — xoh og‘zaki, xoh yozma bo‘lsin — faqat so‘z yordamida yaratiladi.

Azal ham sen, abad ham sen, na avval birla oxirkim, / Anda yo‘q ibtido paydo, munda yo‘q intiho paydo— hazrati Navoiy

Folklor va adabiy turlar

Badiiy adabiyotning eng qadimiy shakli — xalq og‘zaki ijodi (folklor) bo‘lib, uning o‘zi ham doston, ertak, qo‘shiq, maqol, topishmoq singari qator janrlarga ajraladi.

Og‘zaki adabiyot, nomidan ham anglatib turganidek, og‘zaki ravishda yaratilgan bo‘ladi. Uning kim tomonidan dunyoga keltirilganligini aniqlab bo‘lmaydi. Og‘zaki ijod har qanday yozma adabiyotga tayanch vazifasini bajargan.

Badiiy asarlar kuylash, sahnada ko‘rsatish yoki o‘qish maqsadida yaratilgani hamda tuyg‘u, voqea yoki obrazlarning harakatlarini ifoda etishiga qarab lirik, epik, dramatik kabi turlarga bo‘linadi. Bu adabiy turlarning har biri o‘z navbatida, bir qancha janrlarga ajraladi.

Adabiyot va milliy ruh

Har bir millatning madaniy darajasini belgilashda uning adabiyoti hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Chunki milliy adabiyot milliy ruhni aks ettiradi.

Shuning uchun ham adabiyoti bo‘lmagan millat unutilib ketadi.

Chunki turkiy ota tilimiz faqat o‘zaro so‘zlashuv vositasigina bo‘lib qolmay, Yassaviy, Navoiy, Bobur, Mashrab, Fuzuliy, Maxtumquli, Ogahiy, Abay singari adiblarning asarlari yaratilgan til ham edi.

Ma’lumki, ruh mangudir.— darslik, “Ruhiy kamolot vositasi”

Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li hayoti

Endi Siz o‘zbek xalqining ulug‘ dostoni “Alpomish” bilan tanishasiz. Bu dostonni o‘zbekning buyuk baxshisi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li aytgan. “Alpomish” dostonining baxshilar tomonidan aytilgan qirqdan ortiq nusxasini olimlar yozib olishgan.

Fozil shoir 1872-yilda hozirgi Jizzax viloyatining Baxmal tumaniga qarashli Loyqa qishlog‘ida Yo‘ldosh ota oilasida tug‘ilgan. Yetimlikda o‘sgan bo‘lajak shoir cho‘ponlik qilgan vaqtlarida do‘mbira jo‘rligida terma va dostonlar aytishga qiziqqan. Yigitlik chog‘larida davrining taniqli baxshisi Yo‘ldosh shoirdan doston aytish sirlarini o‘rgangan.

Fozil Yo‘ldosh qirqdan oshiq xalq dostonlarini to‘la yod bilgan.

“Alpomish” dostonining ahamiyati

“Alpomish” dostonida xalqimizning azal-azaldan iymon-e’tiqod, or-nomus birligi yo‘lida o‘zini ayamasligi yorqin aks ettirilgan.

Yaratganga iymon keltirgani va mo‘minga do‘st tutingani uchun Hakimbekning yonida turib, o‘zining iymonsiz yurtdoshlariga qarshi kurashgan Qorajon holatini anglab yetasiz. Yuksak insoniy fazilatlari bilan er yigitlardan qolishmaydigan Oybarchin va Qaldirg‘och timsollariga qoyil qolasiz.

Bu asar shunchaki bir doston emas, balki xalqimizning ma’naviy olami va ruhiyat dunyosini ko‘rsatuvchi ko‘zgudir. Shuning uchun ham 1999-yilda ushbu doston yaratilganining ming yilligi mamlakatimizda keng bayram qilindi.

Doston boshlanishi: Boybo‘ri va Boysari

Ravza ovozi va to‘y

Ismlar, unashtirish va maktab

Alpomish nomi va zakot

Bilimingizni sinang