XotirAI logotipiXotirAI
📖 9-sinf · Adabiyot · 13–24-b.

Alpomish dostoni: zakot voqeasi va Qalmoqqa ko‘chish

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Zakot gapi va Boysarining g‘azabi

Bu so‘zlarni mahramlardan eshitib, Boysari ko‘ngliga og‘ir olib, aytdi: “Ey, bizning molimiz shu vaqtgacha zakot bo‘lmagan, endi akamiz o‘g‘illi kishi bo‘lib, darrov bizning molimizni zakot qiladigan bo‘libdi-da”.

Boyvachchalar mahramlarni bitta-bitta ushlab qoldi. U yettovining quloq-burnini kesib, o‘zlariga yegizib, otiga chappa mingizib, otning ustiga tortib boylab, “Mana buni zakot deb aytadi”, — deb Qo‘ng‘irot tarafiga haydab yubordi.

Qisqacha: Boysari mahramlardan zakot gapini eshitib, ranjidi. U Boybo‘rining yetti mahramini jazolab, quloq-burnini kesdi va otiga teskari mingizib Qo‘ng‘irot tarafiga haydab yubordi. So‘ng o‘n ming uyli qo‘ng‘irot eliga qarab maslahat so‘radi: o‘z akasiga zakot berib, sig‘indi bo‘lib turgisi kelmadi.
Qo‘ng‘irot eldan molga zakot kelibdi, / Maslahat ber, o‘n ming uyli qarindosh!— Boysari, Alpomish dostonidan

Yartiboy oqsoqol maslahati

Shu turgan xaloyiqlardan hech bir sado chiqmadi. Shu majlisda bir Yartiboy oqsoqol degan bor edi. Majlisli kun bo‘lsa, to‘rdan joy tegmay, piyoladan choy tegmay, paygabetda yotar edi.

Yartiboy oqsoqolning aytgan gapi o‘n ming uyli qo‘ng‘irot eli katta-kichigining bariga ma’qul tushdi. Hammasi: “Boysari ko‘chsa, bizlar ham ko‘chib ketayik”, — dedi.

Qisqacha: Boysari Qalmoq yurtiga ketmoqchi bo‘ldi. Hech kim maslahat bermaganda, paygabetda o‘tiruvchi Yartiboy oqsoqol Boysariga qo‘shilib ko‘chishni taklif etdi. Butun qo‘ng‘irot eli bu fikrni ma’qullab, Boysarini ergashib ketishga qaror qildi.
Quloq soling Boysarining tiliga, / Ko‘chib ketay menam Kashal eliga.— Boysari

Eliboylar va to‘qson to‘qay yilqisi

O‘n olti urug‘ qo‘ng‘irot elidan o‘n ming uyli ekin ekmoqni bilmaydigan eliboylar ayrilib, Boysariga qo‘shildi. Bular hammasi boy — qo‘yli, tuyali. Molining soni yo‘q edi. Bularning ichida moli yo‘q degan kambag‘alining qirq ming tuyasi bor, qo‘yining sonini, adadini o‘zlari ham bilmas edi.

Boysariboyning yilqisining soni shul edi: to‘qson to‘qay yilqisi bor edi. To‘qson to‘qay degani — yilqisi har yerlarda: to‘qaylarda, tog‘larning darasida, to‘qayli yerlarda yoyilib yurar edi.

Qisqacha: Boysari bilan o‘n olti urug‘dan o‘n ming uyli eliboylar ketdi. Ular ekin ekmay, chorva bilan tirikchilik qilardi. Eng kambag‘alining ham qirq ming tuyasi bor edi. Boysarining yilqisi to‘qaylarda yoyilib yurgani uchun «to‘qson to‘qay yilqisi» deyilardi.

Qalmoqqa ko‘chish tasviri

Qo‘ng‘irot elning shundaychaqa ko‘pi bor, / Boysarining ikki jildam to‘pi bor,— Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Boysin-Qo‘ng‘irot elining jo‘nashi tasviri

Surxayil kampirning yetti o‘g‘li

Qo‘ng‘irotlarning Boysindan Qalmoqqa ko‘chib borganlariga yetti yil bo‘lganda, Oybarchin bo‘y yetib, suluv qizga aylanadi. Qizning ta’rifini Surxayil kampirdan eshitgan qalmoq alplari unga og‘iz solishadi.

Juda haddili zo‘r kampir edi, bu kampirning yetti o‘g‘li bor edi. Kattasini Ko‘kaldosh der edi, undan kichkinasini Ko‘kaman der edi, Ko‘kqashqa der edi, Boyqashqa, Toyqashqa, Qo‘shquloq, kenjatoyini Qorajon der edi.

Alplar maslahati va Yartiboy

Ko‘kaldosh alp turib aytdi: “Bunday dalada chatoq qilib yurganimiz bo‘lmas. Yuringlar, to‘qsonimiz ham boraylik.” To‘qson alpning zo‘ri Ko‘kaldosh: “Kelganboy!” — deb chaqirdi. Boysari uyda o‘tirib edi: “Labbay”, — deb uyidan chiqdi.

Qisqacha: To‘qson alp Ko‘kaldosh boshchiligida Boysarining uyiga kelib, qizini birisiga yoki hammasiga berishini so‘radi. Boysari ertan choshkagacha muhlat so‘radi. Yartiboy qizni berib, alplarni kuyov qilib olishni maslahat berdi, Boysari esa bundan ranjidi.
Qizing ber, deb mening ko‘nglim bo‘lasan, / Suyagimni yongan o‘tga solasan...— Boysari, Yartiboyga javob

Barchin o‘tovi va Ko‘kaman

Boysari aytdi: qizimizning yili chichqon ekan, yoshi o‘n to‘rtga chiqqan ekan. Biz o‘zbekning rasmi shunday bo‘ladi: qiz o‘n to‘rtga chiqqan so‘ng o‘z ixtiyori o‘zida qoladi.

Qisqacha: Barchin alplarga qattiq javob berib, Alpomish kelishini aytdi. Ko‘kaman Barchinni sudrab chiqmoqchi bo‘lib uyga kirdi, ammo Barchin uni ko‘tarib yerga qo‘ydi va og‘zi-burnidan qon keldi. Alplar Ko‘kamanni o‘ldi deb otdan tushdi.
Xabar yetsa, alp Alpomish kelmaymi? / Qalmoqlarga qiyomat kun bo‘lmaymi?— Barchin, qalmoq alplariga

Olti oy muhlat va arza

Ekanini bildi: zo‘rlik nomiga boshida tilla jig‘asi bor, ostida suvoriga minib yuradigan saman yo‘rg‘asi bor. Alplarning zo‘ri ekanini bilib, undan olti oyga muhlat so‘rab, bir so‘z deb turgan ekan.

Qisqacha: Barchin Ko‘kaldoshdan olti oy muhlat so‘radi va Ko‘kaldosh uni berdi. Barchin o‘n yigit va otasining yilqisidan o‘n otni saylab, arza yozdi: olti oyga muhlat oldim, Alpomish kelsin. Arzani o‘n boybachchaga topshirdi.
Kechani munavvar qilgan to‘lgan oy, / Savashli kun tortiladi parli yoy.— Barchin, arza yuborayotib

Arza Boybo‘rida, Qaldirg‘och va Hakimbek

Qo‘ng‘irot eliga Boybo‘rining davlatxonasiga yetgan. Arzani o‘qib ko‘rib, bildi: kelgan Barchinning chopari ekan. Bul arzani hech kimga bildirmay, olib borib sandiqqa solib tashladi.

Alpomishning Qaldirg‘och degan singlisi bor edi. Qirqin kanizlari bilan bir sandiqni ochib ko‘rayotib edi, bir xat chiqdi. Bul xatni o‘qib ko‘rdi: Barchin chechasining xati.

Qisqacha: Boybo‘ri Barchinning arzasini yashirib, sandiqqa solib qo‘ydi. Qaldirg‘och sandiqdan xatni topib, akasi Hakimbekka berdi. Hakimbek xatni tizzasi ostiga bosib o‘tirdi, Qaldirg‘och uni narmoda dedi. Hakimbek ranjib, ma’nosini so‘radi. Qaldirg‘och unga yilqichi Qultoydan ot minishni maslahat berdi. Boybo‘ri esa Alpomishga ot bermaslikni Qultoyga tayinladi.
Qalmoqlarga qattiq kunlar solmagan, / Toy-talashda qolgan yorin olmagan,— Qaldirg‘ochoyim, Hakimbekka

Bilimingizni sinang

“Alpomish” dostonida Surxayil kampirning kenjatoyi qanday nom bilan ataladi?
  1. Qo‘shquloq
  2. Boyqashqa
  3. Ko‘kaman
  4. Qorajon

To‘g‘ri javob: Qorajon. Surxayil kampirning kenjatoyi Qorajon deb ataladi.

“Alpomish” dostonida Boysari Boybo‘rining mahramlaridan zakot haqidagi gapni eshitib, qanday holatga tushdi?
  1. Xursand bo‘lib, mahramlarni siyladi
  2. Qo‘rqib, Qalmoqqa qochdi
  3. Darhol zakotni topshirdi
  4. Ko‘ngliga og‘ir oldi

To‘g‘ri javob: Ko‘ngliga og‘ir oldi. Boysari zakot gapidan ko‘ngliga og‘ir oldi.

“Alpomish” dostonida Boysaribiyning boyvachchalari Boybo‘rining mahramlarini qanday jazoladi?
  1. Molini tortib olib, quvib yubordi
  2. Ularni zindonga solib, qamab qo‘ydi
  3. Quloq-burnini kesib, o‘zlariga yegizib, otiga chappa mingizib haydadi
  4. Ularni Qalmoq yurtiga yuborib, sotib yubordi

To‘g‘ri javob: Quloq-burnini kesib, o‘zlariga yegizib, otiga chappa mingizib haydadi. Mahramlarning quloq-burni kesilib, o‘zlariga yegizildi, ular otiga chappa mingizilib haydaldi.

“Alpomish” dostonida Yartiboy oqsoqolning gapi qo‘ng‘irot eliga qanday ta’sir qildi?
  1. O‘n ming uyli elning katta-kichigining bariga ma’qul tushdi
  2. Faqat boyvachchalarga ma’qul tushdi
  3. Elning bir qismiga ma’qul tushdi
  4. Hech kimga ma’qul tushmadi

To‘g‘ri javob: O‘n ming uyli elning katta-kichigining bariga ma’qul tushdi. Yartiboyning gapi butun el katta-kichigiga ma’qul tushib, hammasi Boysari bilan ko‘chishga qaror qildi.

O‘n olti urug‘ qo‘ng‘irot elidan Boysariga qo‘shilgan o‘n ming uyli eliboylar nimani bilmas edi?
  1. Ot minishni
  2. Chorva boqishni
  3. Ekin ekishni
  4. Yoy otishni

To‘g‘ri javob: Ekin ekishni. Eliboylar ekin ekmoqni bilmas, boy-badavlat chorvadorlar edi.

“Alpomish” dostonida eng kambag‘al deyilgan eliboyning ham nechta tuyasi bor edi?
  1. Qirq ming
  2. O‘n ming
  3. Yetti ming
  4. Yetmish ming

To‘g‘ri javob: Qirq ming. Moli yo‘q deyilgan kambag‘alning ham qirq ming tuyasi bo‘lgan.

“Alpomish” dostonida Boysariboyning yilqisi qanday ataladi?
  1. Qalmoq yilqisi
  2. Ko‘kqamish yilqisi
  3. Surxayil yilqisi
  4. To‘qson to‘qay yilqisi

To‘g‘ri javob: To‘qson to‘qay yilqisi. Boysariboyning yilqisi to‘qson to‘qay yilqisi deb atalgan.

“Alpomish” dostonida «juz’ya» so‘zi nimani bildiradi?
  1. Qiz uzatishdagi sepni
  2. G‘ayridinlarga solinadigan katta miqdordagi soliqni
  3. Mehmonga qilinadigan hurmatni
  4. Yilqi sonini hisoblash usulini

To‘g‘ri javob: G‘ayridinlarga solinadigan katta miqdordagi soliqni. Juz’ya – g‘ayridinlarga solinadigan katta miqdordagi soliq.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiRuhiy kamolot vositasi; Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li “Alpomish”Keyingi →Alpomish dostoni: Qultoy, tushlar, Qorajon va poyga