XotirAI«Kecha va kunduz»: Razzoq so‘fining qasosi va so‘z boshi
Mavzular
So‘fi eshon oldida
Qisqacha: Razzoq so‘fi uyga bormay, bir kechani xonaqoda o‘tkazib, eshon bobosiga arz qilmoqchi bo‘ladi, chunki uydan «jumaga boraman» deb chiqqan, kampir esa shum xabarni eshitsa qotib qolishidan qo‘rqadi. Eshonbobo to‘ydan kayfi chog‘ qaytadi. So‘fi voqeani ko‘zida yosh bilan aytib beradi, eshon esa kulib eshitadi va xonaqo kuyini aytib silkinadi. So‘fi birinchi marta piriga ko‘z olaytiradi.
- Razzoq so‘fi – eshonning muridi, qizining fojiasidan qayg‘uga botgan, xonaqoga qatnovchi keksa kishi.
- Eshonbobo – so‘fining piri, kayfi chog‘, nash’ali, qizning fojiasiga kulib qaraydigan kishi.
Adolat bormi kofirda?!— eshon, so‘fining dardiga kulib javob berganda
Mushtdan bozorgacha
Qisqacha: Eshon «odam o‘ldirgan bolaning otasiga qanday maslahat bo‘ladi» deb kuladi va ahmoq o‘rus otasini bolasi yoniga nega jo‘natmaydi, deydi. So‘fining tanasiga o‘t tutashadi, mushti pirning boshiga tushmoqchi bo‘ladi, lekin o‘zini tutib chiqib ketadi. Uyga borib indamay yotadi; ertasi kuni nonushtada kampirga hamma voqeani aytadi. So‘fi ko‘chada o‘zini yo‘qotadi, bozorda nonvoydan ikki non olib, yana qaytarib beradi.
- Kampir – so‘fining xotini, voqeadan dastlab xabarsiz bo‘lgan.
Men olaman ham, beraman ham, u kishi faqat olishru biladilar!— so‘fi, bozorda nonvoyga qarab kulib
Hovuzdagi jazo
Qisqacha: Xonaqoda namozdan keyin mudrab o‘tirgan eshonni so‘fining telba hayqirig‘i uyg‘otadi. So‘fi «Xudodan zo‘rmisan, yerdan kuchlimisan, taqsir» deb baqiradi, eshon bolalarni chaqirib burchakka qisiladi. Muridlar so‘fini qarg‘ab, ko‘cha darvozalarini berkitib, hovuzning qalin muzini teshib, yalang‘och qilib hovuzga tashlaydilar, so‘ng novda bilan savalaydilar. So‘fi hushidan ketadi, kechasi isitma bilan yonadi.
- Muridlar – eshonning xonaqodagi shogirdlari, so‘fini hovuzga tashlab savalagan.
Eshonning o‘limi
Qisqacha: Ikki kundan so‘ng so‘fi musichadek yuvosh bo‘lib, gapga javob bermay yuradi. Eshon «yura tursin» deydi. Yana uch kundan keyin juma kuni muridlar eshonni xonaqoda o‘lik topadilar: soqollari yulingan, tomog‘ida barmoq izlari bor, kitoblar ochilib-sochilib yotadi, qog‘oz pullar sochilgan. Murid «joniga ham, moliga ham qasd qilgan» deydi; so‘fidan darak yo‘q edi.
Ham joniga, ham moliga qasd qilgan ekan,— bir murid, eshonning jasadini ko‘rib
Qurbonbibining telbaligi
Qisqacha: Qurbonbibi jinni bo‘lib, paranjisiz va yirtiq kiyimda eshonnikiga keladi; muridlar uni ichkaridagi katta tolga bog‘laydilar. U kimga ro‘para kelsa, qizi Zebini maqtab, «Qani, mening Zebim?» deb so‘raydi, so‘ng yig‘laydi. Qish chiqishga yaqin qarindoshlari uni olib ketib, qarilar va duoxonlarga o‘qitadilar, foydasi bo‘lmaydi. U «Yoriltosh» kuyida o‘zi to‘qigan baytlarni aytadi.
- Qurbonbibi – Zebining onasi, qizidan ayrilib aqldan ozgan ayol.
- Zebi (Zebonam) – Qurbonbibining qizi; dutor chalgan, ashula aytgan, chok tikkan, to‘ppi bosgan.
Seni sotdi o'z otang— Qurbonbibining «Yoriltosh» kuyidagi bayti
Cho‘lpon va Fitrat
Qisqacha: Naim Karimovning «Cho‘lponning «Kecha va kunduz» romani to‘g‘risida» so‘z boshisida Cho‘lpon taxallusi Tong yulduzi bilan bog‘lanadi. Fitrat Abdulhamid Sulaymon o‘g‘liga taxallus tanlagan. Cho‘lpon 1897-yili Andijonda bazzoz oilasida tug‘ilgan, madrasada o‘qigan, 1913-1914-yillarda Toshkentga kelgan. Fitrat «Munozara» va «Sayyohi hindi» asarlari bilan yoshlar ongini uyg‘otgan; Cho‘lpon «Qurboni jaholat» va «Do‘xtur Muhammadyor» hikoyalarini yozgan.
- Naim Karimov – filologiya fanlari doktori, professor, so‘z boshi muallifi.
- Fitrat – Cho‘lponga taxallus tanlagan, jadidchilikning ustozi.
Ikki chiziq va nashr
Qisqacha: Romanda ikki badiiy chiziq bor: birinchisi Zebi, Qurbonbibi, Razzoq so‘fi va eshon bobo, ikkinchisi Miryoqub atrofida (Akbarali mingboshi, noyib, Mariya). Oxirida mingboshi Zebi uchun qazigan choh’ga o‘zi tushadi, Zebini ham tortadi; mingboshilikni noyibning xizmatkori Zunnun egallaydi. Roman boblari 1935-yilda «Sovet adabiyoti»da bosildi; muhokamada avval 11 kishi qatnashdi, 1936-yil oxirida nashr etildi, 1937-yil avgustida Cho‘lpon hibsga olindi.
Yo‘qolgan «Kunduz»
Qisqacha: Romanning ikkinchi qismi «Kunduz» deb atalishi lozim edi, ammo uning taqdiri noma’lum. Muallif taxminicha, Sibirga yetti yilga surgun qilingan Zebi va Qrimda rus xotini Mariya bilan istirohat qilayotgan Miryoqub davom etishi kerak edi; Miryoqub Ismoil Gasprinskiy bilan uchrashishi mumkin. Abdulla Oripov Yolqin Abdushukur «Kunduz»ni o‘qiganini aytgan. Asosiy g‘oya: Razzoq so‘fi eshonga qarshi qo‘l ko‘targan, demak, chirigan tuzumni o‘zgartirish lozim.
U agar haq yo'lni topsa borrni, noyob odam bo'ladi!— Hakimjon, Miryoqub haqida
Bilimingizni sinang
Cho‘lpon (Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li) qaysi yili va qayerda dunyoga kelgan?
- 1913-yili Toshkentda
- 1897-yili Toshkentda
- 1897-yili Andijonda
- 1905-yili Andijonda
To‘g‘ri javob: 1897-yili Andijonda. Cho‘lpon 1897-yili Andijonda, bazzoz Sulaymon oilasida tug‘ilgan.
Cho‘lpon 1913-1914-yillarda qaysi shaharga kelgan?
- Qo‘qonga
- Samarqandga
- Buxoroga
- Toshkentga
To‘g‘ri javob: Toshkentga. Cho‘lpon 1913-1914-yillarda Toshkentga kelgan.
Abdulhamid Sulaymon o‘g‘liga «Cho‘lpon» taxallusini kim tanlagan?
- Yolqin Abdushukur
- Fitrat
- Abdulla Oripov
- Ismoil Gasprinskiy
To‘g‘ri javob: Fitrat. Cho‘lponga taxallusni jadidchilikning ustozi Fitrat tanlagan.
«Qurboni jaholat» va «Do‘xtur Muhammadyor» hikoyalarini kim yozgan?
- Ismoil Gasprinskiy
- Fitrat
- Cho‘lpon
- Yolqin Abdushukur
To‘g‘ri javob: Cho‘lpon. Bu hikoyalar Cho‘lponniki; «Kecha va kunduz» ana shu hikoyalardan o‘sib chiqqan.
«Kecha va kunduz» romanida Razzoq so‘fi bilan eshonbobo o‘rtasida qanday munosabat bor?
- So‘fi eshonning noyibi, eshon esa uning amaldori
- So‘fi eshonning ustozi, eshon esa uning shogirdi
- So‘fi eshonning muridi, eshon esa uning piri
- So‘fi eshonning qaynotasi, eshon esa uning kuyovi
To‘g‘ri javob: So‘fi eshonning muridi, eshon esa uning piri. Razzoq so‘fi eshonning muridi, eshon esa uning piri.
Razzoq so‘fi qizining fojiasidan keyin ikki kun uyga qaytmagan edi. U uydan chiqayotganda kampiriga nima deb ketgan?
- «bozorga boraman» deb
- «to‘yga boraman» deb
- «jumaga boraman» deb
- «qarindoshnikiga boraman» deb
To‘g‘ri javob: «jumaga boraman» deb. So‘fi uydan «jumaga boraman» deb chiqqan edi.
Razzoq so‘fi qizi fojiasidan so‘ng uyga bormay, xonaqoda tun bo‘yi kimning qaytishini kutdi?
- Hakimjonning
- Eshon bobosining
- Akbarali mingboshining
- Muridlarning
To‘g‘ri javob: Eshon bobosining. So‘fi arzini aytish uchun xonaqoda eshon bobosining kelishini kutgan.
Razzoq so‘fi voqeani ko‘zlarida yirik yoshlar bilan aytib berganda, eshonbobo qanday holatda tinglagan?
- G‘azablanib, so‘fini koyib
- Sukut saqlab, boshini quyi solib
- Yig‘lab, so‘figa hamdardlik bildirib
- Kulib turib
To‘g‘ri javob: Kulib turib. Pir so‘fining dardini kulib turib eshitgan.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash