XotirAI«Sohibqiron»: Husayn ayblovi va Tuzuk
Mavzular
Sartarosh va Temur: yoshlik
Qisqacha: Samarqand saroyida Temur soch oldirayotgan paytda sartarosh o‘zini Temurning yaqin mahrami deb ataydi. Temur o‘zini onasidan shamshir bilan tug‘ilmaganini aytib, Kesh yaqinidagi Xo‘ja Ilg‘or degan joyda yosh chog‘i she’r bitganini, qismat unga qilich tutqazganini eslaydi. Chingiziylar bosgan paytda erksevarlarni o‘z tegrasiga to‘plab, Hisor tog‘idagi g‘orda jon saqlagan. So‘ng eshikbon Xuttalon hokimi Kayxisrav Amir Husaynni bandi qilib keltirganini aytadi.
- Temur (Sohibqiron) – Samarqanddagi hukmdor, Kesh yaqinidagi Xo‘ja Ilg‘orda o‘sgan.
- Sartarosh – Temurning ko‘pdan beri mahrami, soch-soqolini oluvchi.
- Eshikbon – Temurga Kayxisrav keltirgan bandi haqida xabar beradi.
Amir Husayn ayblanadi
Qisqacha: Amir Husayn Temur huzuriga olib kiriladi; Temur uning singlisi Uljoy Turkon o‘z zavjasi ekanini eslatadi. Mir Said Baraka Husaynni Balxda saroy qurib masjid mablag‘ini sarflaganlikda ayblaydi. Temur Husayn bilan birga o‘sganini, Husayn o‘zini chingiziy deb hisoblaganini eslatadi. Husayn sababli Sirdaryo bo‘yida Jetiga qarshi loy jangida o‘n ming askar nobud bo‘lgan. Shayxulislom Temurni Sohibqiron deb bashorat qiladi.
- Amir Husayn – Temurning qayin og‘asi, Balx amiri, Uljoy Turkonning akasi.
- Mir Said Baraka – Temurning piri komili, Husaynni gunohlari uchun tanbeh beradi.
- Shayxulislom – Temurning Sohibqiron ekanini bashorat bilan izohlaydi.
Kayxisrav va zaharli o‘q
Qisqacha: Kayxisrav otasi Badaxshon hokimini Husayn o‘ldirganini aytib, Husayn kamonining sadog‘idan topilgan yozuvli o‘qni Temurga uzatadi. O‘qda Temur uchun yozilgani, Sajistonda yog‘iy Temurni xuddi shunday paykonlar bilan yaralagani yozilgan. Husayn o‘q Temurning yuragiga atalganini tan oladi, o‘q zaharli edi. Barlos bahodir paykonni Husaynning o‘z ko‘ksiga joylashni taklif qiladi; shu payt orqa eshikdan Uljoy Turkon yugurib chiqadi.
- Kayxisrav – Xuttalon hokimi, otasi Husayn qo‘lida o‘lgan.
- Barlos bahodir – Temurning bahodiri, Husaynni jazolashga tayyor.
- Uljoy Turkon – Temurning zavjasi va Husaynning singlisi.
Sarbadorlar va ziraklar
Qisqacha: Uljoy xosxonada suhbatni eshitganini aytadi. Temur Uljoyni cho‘ri emas, zavjasi, malika deydi. Temur eslaydi: Samarqandni mo‘g‘ullar qayta bosganda sarbadorlar shaharni qo‘riqlab ularni quvgan; Temur va Husayn saltanatni sarbadorlardan tortib olib, ularni dorga tortgan. Husayn soliq solib Samarqandda norozilik tug‘dirgan; soliqning katta qismini Temur va Uljoy qoplagan. Husayn singlisiga hadya qilgan ziraklarni qaytarib olgan.
- Sarbadorlar – Samarqandni mo‘g‘ullardan qo‘riqlagan kosiblar, keyin dorga tortilgan.
- Mavlonozoda – Temur dordan olib qolgan sarbadorlardan biri.
Uljoy Turkonning o‘limi
Qisqacha: Temur Yassaviy hikmatini keltirib, o‘qning Husaynga mo‘ljallanganini aytadi. Uljoy o‘qni hadya qilishni so‘raydi, Temur uni beradi. Temur Mir Said Baraka va shayxulislomdan fikr so‘raydi; Said Baraka Husayn tavba qilsin deydi. Barlos bahodir Temurga sodiqligini bildiradi. Shunda kanizak Uljoy xonasida o‘sha o‘q bilan o‘zini halok qilganini xabar qiladi. Temur Husaynni Kayxisravga topshiradi va ular birin-ketin ketganini aytadi.
- Kanizak – Uljoyning o‘limi haqida Temurga xabar keltirgan cho‘ri.
Maqtanmasin biror kimsa qon to‘kkanman deb.— Temur shayxulislomga, Uljoy o‘limidan keyin
Ikkinchi sahna: Tuzuk va davlat
Qisqacha: Ikkinchi sahnada Temur taxtda, atrofida shahzodalar, olimlar, amirlar. Temur Chingiz Yaso degan qoidani biz Tuzuk deymiz, deydi. Davlatning uch tayanchi: yagona shoh, mo‘l xazina va yengilmas lashkar. Bir suruvga bir cho‘pon kerak. Temur adolat: o‘g‘irlik bo‘lsa yurt hokimi javob beradi; tashlandiq yerni obod qilganga uch yil soliqdan ozodlik beriladi.
- Birinchi va Ikkinchi amir – Temurdan davlat tayanchlari haqida so‘raydilar.
Davlat aslo tavakkalning mevasi emas,— Temur davlat tayanchlari haqida
Ibn Arabshoh va Oqsaroy
Qisqacha: Temur Ibn Arabshohni so‘zga chaqiradi. Arabshoh yoshligida Samarqandga asir qilib keltirilganini, Samarqand ilmu urfon Makkasi bo‘lganini aytadi; vosvos kasali borligini tan oladi. Temur Samarqandni dunyodagi yagona shahri deydi, atrofdagi manzillarga Damashq, Bag‘dod nomini bergan. Ota yurti Keshda Oqsaroy qurgan va peshtoqiga yozdirgan: shubha qilsa borib ko‘rsin.
- Ibn Arabshoh – asli shomlik yosh olim, bolaligida Samarqandga asir qilib olib kelingan.
Yassaviy va shahzodalar jangi
Qisqacha: Temur Ahmad Yassaviy maqbarasi qurilganini eslaydi. Barlos bahodir harb ilmini maqtaydi. Temur Pirmuhammaddan fil jangida nima qilishni so‘raydi; u tuyalarga poxol yuklab o‘t qo‘yishni aytadi. Temur Ulug‘bekning Eronzaminda tug‘ilganini va Tarag‘ay deb nomlanganini eslaydi; Ulug‘bek Hindiston yurishidagi uchburchakli temir tikanni eslatadi.
- Mirzo Pirmuhammad – Jahongirning o‘g‘li, Temurning nabirasi.
- Ulug‘bek – Shohruxning o‘g‘li; Tarag‘ay deb atalgan, keyin Ulug‘bek bo‘lgan.
Temur hiylalari va Boyazid
Qisqacha: Temur harbiy hiylalarni o‘rgatadi: sarhadlarda yaylov va yilqi tayyorlash, tunda gulxanlar, otlarga supurgi bog‘lash, bayroqni tik tutish. Vazir Muhammad Qovchin Rumo hukmdori Boyazid sarkashligini aytadi. Temur Hindiston poytaxtini fath qilgani, To‘xtamish O‘rdasini chilparchin qilganini eslaydi, Boyazidga atay tegmaganini aytadi. Ahmad Jaloyir va Qora Yusuflar ta’qibdan qochib yuribdi.
- Muhammad Qovchin – Temurning vaziri, saltanat sarhadlari ahvolini bayon qiladi.
- Sulton Boyazid – Rumo hukmdori, Temurga sarkashlik qiladi.
Bilimingizni sinang
«Sohibqiron» dramasida sartarosh Temurga nisbatan o‘zini qanday ta’riflaydi?
- Temurning xufyasi va sarkarda yordamchisi
- Temurning qayin og‘asi va davlat maslahatchisi
- Temurning piri komili va ruhiy murabbiyi
- Temurning ko‘p yillik mahrami va soch-soqolini oluvchi xizmatkori
To‘g‘ri javob: Temurning ko‘p yillik mahrami va soch-soqolini oluvchi xizmatkori. Sartarosh Temurni o‘z mijozi deb ataydi.
Temur sartaroshga yoshligi haqida gapirib, o‘zi haqida nimani eslatadi?
- Chingizxon nasabidan ekanini
- Yoshligidayoq taxtga o‘tirganini
- Onasidan shamshir bilan tug‘ilmaganini
- Onasidan Keshda yetim qolganini
To‘g‘ri javob: Onasidan shamshir bilan tug‘ilmaganini. Temur qilich qismat bilan keldi, deb gapiradi.
Temur Kesh shahri sarhadidagi qaysi joyda o‘sganini eslaydi?
- Oqsaroyda
- Xo‘ja Ilg‘orda
- Sirdaryo bo‘yida
- Xuttalonda
To‘g‘ri javob: Xo‘ja Ilg‘orda. Temur yoshligi o‘tgan joyni Xo‘ja Ilg‘or deb nomlaydi.
Temurning yoshlikda bitgan she’rida uning taqdiri haqida nima deyiladi?
- Yosh boshidan qismat unga taxt va tojni nasib etgan
- Yosh boshidan qismat unga qalam tutqazgan
- Yosh boshidan qismat unga qilich tutqazgan
- Yosh boshidan qismat uni Sirdaryo bo‘yiga tashlagan
To‘g‘ri javob: Yosh boshidan qismat unga qilich tutqazgan. Qismat Temurni kurashga, qilichga yo‘llagan.
Chingiziylar zulmi davrida Temur qayerda jon saqlagan?
- Keshdagi Oqsaroyning yerto‘lasida
- Samarqand yaqinidagi qo‘rg‘onda
- Hisor tog‘i etagidagi g‘orda
- Xuttalondagi Kayxisrav uyida
To‘g‘ri javob: Hisor tog‘i etagidagi g‘orda. Temur erksevarlarni to‘plab, Hisor tog‘i etagidagi g‘orda jon saqlagan.
Amir Husaynni Temurning huzuriga bandi qilib kim keltirdi?
- Xuttalon hokimi Kayxisrav
- Ibn Arabshoh
- Badaxshon hokimi Mavlonozoda
- Barlos bahodir
To‘g‘ri javob: Xuttalon hokimi Kayxisrav. Eshikbon Xuttalon hokimi Kayxisrav bandi olib kelganini xabar qiladi.
Uljoy Turkon Amir Husaynga qanday qarindoshlik bilan bog‘langan va Temurning kimi?
- Husaynning qizi, Temurning kanizagi
- Kayxisravning singlisi, Temurning kelini
- Husaynning rafiqasi, Temurning singlisi
- Husaynning singlisi, Temurning zavjasi
To‘g‘ri javob: Husaynning singlisi, Temurning zavjasi. Uljoy Turkon Husaynning singlisi bo‘lib, Temurning rafiqasi.
Mir Said Baraka ayblovicha, Husayn Balxdagi saroyni qurishda qaysi mablag‘ni sarflagan?
- Sarbadorlardan olingan soliqni
- Lashkarning maoshini
- Uljoy Turkonning mahrini
- Masjidlarning mablag‘larini
To‘g‘ri javob: Masjidlarning mablag‘larini. Husayn masjidlar uchun mablag‘ni shaxsiy saroyiga sarflagan.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash