XotirAI«Oltin zanglamas»: roman haqida so‘ngso‘z va muallif
Mavzular
Romanning jasorati va taqdiri
Qisqacha: Muallif urush tugagan zahoti urush haqida katta roman yozishga urindi, shaxsga sig‘inish nohaqliklarini dadil yoritdi va xorijga qochayotganlar obrazini roman markaziga chiqardi. Shu sababli Shuhrat sotsialistik realizm qoliplariga ko‘r-ko‘rona amal qilmagan, erkin adabiy tamoyillarga moyil bo‘lgan. «Oltin zanglamas»ning bir qismi «Sharq yulduzi» jurnalida e’lon qilinib, davomi bir necha oyga to‘xtatilgan. «Jannat qidirganlar» romani ayrim tanqidchilar tomonidan qoralangan.
Qisqacha: Muallif ma’naviy ta’qib va tazyiqlar ostida qoldi: rasmiy doiralar e’tiboridan chetda yurdi. Biroq kitobxonlar orasida obro‘-hurmati zavol ko‘rmadi, aksincha e’tibori oshdi.
- Shuhrat – «Oltin zanglamas» romani muallifi, sotsialistik realizm qoliplariga ko‘r-ko‘rona amal qilmagan adib.
Qatag‘on haqidagi birinchi roman
Qisqacha: «Oltin zanglamas» o‘zbek adabiyotida qatag‘on yillari haqidagi birinchi roman bo‘ldi va so‘nggi yillarga qadar yagona bo‘lib turdi. Muallif Shimol qahratonlarini boshidan o‘tkazib, shular haqida oshkora yozdi. Rus adabiyotida shaxsga sig‘inish illatlarini fosh etgan asarlar yaratilgan, ammo chekka o‘lkalarda davomchilar paydo bo‘lishi dargumon edi. Shuning uchun Abdulla Qahhor ham qatag‘on mavzusidagi «Zilzila» asarini to‘xtatib qo‘ygan bo‘lsa kerak.
Qisqacha: Shuhrat yurak yutib romanni yozdi. U o‘z tarjimai holida roman hayotini yaxshi bilishini, bu hayotning naq ichida bo‘lganini yozadi. Bu mavzuda yozmasa ko‘ngli o‘rniga tushmasdi; vijdoni taqozo etgan.
Qisqacha: Roman halol, pokiza, fidoyi insonning tuhmat va bo‘htonlar tufayli chekkan mashaqqatlarini tasvirlaydi va Stalin lagerlarida jabr tortganlarning oila-farzandlariga badiiy shahodatnoma bo‘ldi.
Men bu hayotning atrofidamas, naq ichida bo‘lganman.— Shuhrat o‘z «Tarjimai holi»da, «Oltin zanglamas»dagi hayot haqida
Sodiq obrazi va e’tiqodi
Qisqacha: Maqola muallifi romanni qayta o‘qib, Shuhrat aka bilan so‘nggi uchrashuvlarni eslaydi. U Sodiqning hayotini Shuhrat akaning va u kabilarning hayoti deb baholaydi. Sodiq 1936-yilda qabul qilingan Stalin konstitutsiyasini jahonda tengi yo‘q konstitutsiya deb bilgan va partiyadan o‘chirilganini o‘qib, umrida birinchi marta ho‘ngrab yig‘lagan.
Qisqacha: Sodiq qamoqda fuqarolar urushi yillari dushman deb kurashgan Dilovarxo‘ja qo‘rboshi bilan yuzma-yuz kelgan, surgunda vijdonan ishlagan, kelajakka xatlar yozib devor poydevoriga terib yuborgan va Ulug‘ Vatan urushi janggohlarida jasorat ko‘rsatgan. Bularning birortasi uning e’tiqodini susaytirmagan, balki mustahkamlagan.
- Sodiq – romanning bosh qahramoni, begunoh jabr tortgan, sovet aqidalariga sodiq halol inson.
- Dilovarxo‘ja – Sodiq fuqarolar urushi yillarida dushman deb kurashgan bosmachi qo‘rboshi.
- Qodir, Aziza, Pushkaryov, Ikrom ota – romandagi boshqa personajlar.
Mirsalim va optimist muallif
Qisqacha: Asardagi jonli obrazlardan biri Mirsalim bo‘lib, yozuvchi uning timsolida riyokorlikning turli ko‘rinishlarini tasvirlaydi. Mirsalim Sodiqni qamatib, o‘rniga maktabda direktor bo‘lib olgan. Romanda Mirsalim va Dilovarxo‘ja kabi tuban kishilar mahv etiladi; bu muallifning orzusi ham edi.
Qisqacha: Shuhrat domla tabiatan optimist ijodkor bo‘lib, qahramonlari Elmurod, Sodiq va Ummatalilarga o‘xshab yorug‘likka ishongan. Buni uning she’rlari ham tasdiqlaydi.
- Mirsalim – Sodiqni qamatib, maktab direktori bo‘lib olgan riyokor.
Bu hayot tarozi — ikki palladir,— Shuhratning she’ridan ilk misra
Shuhrat she’riyati va oxirgi yillari
Qisqacha: She’r umr bo‘yi Shuhrat qalbini tark etmagan. Adib saksoninchi yillar boshida so‘fiy shoir Boborahim Mashrab haqida roman yozishga kirishgan, ammo asar yarmiga yetganda bedavo xastalikka chalingan. Shundan keyin faqat she’r yozgan: so‘nggi o‘n yilda o‘nga yaqin she’riy to‘plam chiqib, uch va ikki jildlik «Saylanma»lari nashr etilgan.
Qisqacha: Qayta qurish davrida Shuhrat domla Sa’diy hikmatini eslatib qo‘l siltab qo‘yardi. Faqat Cho‘lpon, Fitrat, Elbek, Botu haqida va ayniqsa Usmon Nosir haqida gap ketsa, hayajonlanib xotiralar so‘ylardi. Muallif shunday paytlarda Sodiqni ko‘rganday bo‘lardi.
- Boborahim Mashrab – so‘fiy shoir; Shuhrat u haqida roman yozishni boshlagan, ammo tugata olmagan.
- Usmon Nosir – Shuhrat domla ko‘zlari yonib, suyib xotirlagan shoir.
Kitobning nashr ma’lumotlari
Qisqacha: Kitob muallifi Shuhrat Rizayev. «Oltin zanglamas» romani 1995-yilda Toshkentda «Sharq» nashriyot-matbaa kontserni Bosh tahririyatida chop etilgan. Adadi 25000, hajmi 400 bet, «XX asr o‘zbek romani» turkumidan.
Bilimingizni sinang
«Oltin zanglamas» romani kimning qalamiga mansub?
- Abdulla Qahhor
- Usmon Nosir
- Boborahim Mashrab
- Shuhrat Rizayev
To‘g‘ri javob: Shuhrat Rizayev. «Oltin zanglamas» romanining muallifi Shuhrat Rizayevdir.
Shuhrat urush tugagan zahoti urush mavzusida qanday asar yaratishga urungan?
- Ikki jildlik she’riy saylanma
- Urush haqida katta roman
- Qatag‘on haqida katta pyesa
- Mashrab haqida tarixiy doston
To‘g‘ri javob: Urush haqida katta roman. Muallif urush tugagan zahoti urush haqida katta roman yaratishga urungan.
«Oltin zanglamas»da Shuhrat qaysi ijtimoiy illatning nohaqliklarini dadil yoritgan?
- Bosmachilik harakati
- Urushdan keyingi ocharchilik
- Shaxsga sig‘inish
- Chorizm mustamlakachiligi
To‘g‘ri javob: Shaxsga sig‘inish. Romanda shaxsga sig‘inishning nohaqliklari dadil yoritilgan.
Shuhrat «Oltin zanglamas»da qanday kimsalar obrazini roman markaziga chiqargan?
- Qishloq mirzalari
- Xorijga qochib ketayotgan kimsalar
- Sovxoz paxtakorlari
- Urushdan qaytgan frontchilar
To‘g‘ri javob: Xorijga qochib ketayotgan kimsalar. Roman markaziga Sovet Ittifoqidan xorijga qochib ketayotgan kimsalar obrazi chiqarilgan.
«Oltin zanglamas»ning bir qismi qaysi jurnalda e’lon qilingan?
- «Guliston»
- «Yoshlik»
- «Sharq yulduzi»
- «Muloqot»
To‘g‘ri javob: «Sharq yulduzi». Romanning bir qismi «Sharq yulduzi» jurnalida e’lon qilingan.
«Jannat qidirganlar» romani kimning qalamiga mansub?
- Shuhrat
- Abdulla Qahhor
- Usmon Nosir
- Cho‘lpon
To‘g‘ri javob: Shuhrat. «Jannat qidirganlar» Shuhratning romanidir.
Ayrim tanqidchilar Shuhratning «Jannat qidirganlar» romanini qanday baholagan?
- Sovet voqeligiga zid, tuhmat deb qoralagan
- Urush mavzusidagi eng yaxshi roman deb tan olgan
- Sotsialistik realizmning namunasi deb ulug‘lagan
- Mashrab hayotining haqqoniy talqini deb bilgan
To‘g‘ri javob: Sovet voqeligiga zid, tuhmat deb qoralagan. Roman ayrim tanqidchilar tomonidan sovet voqeligiga zid va tuhmat deb qoralangan.
Shuhrat nima uchun rasmiy doiralar e’tiboridan chetda yurgan?
- Ijodni butunlay to‘xtatgani uchun
- Rasmiy lavozimdan voz kechgani uchun
- Jur’atli romanlari va ustoziga sadoqati uchun
- Xorijga chiqib ketgani uchun
To‘g‘ri javob: Jur’atli romanlari va ustoziga sadoqati uchun. Shuhrat jur’atli romanlari va haqiqatgo‘y ustoziga sadoqati uchun rasmiy doiralar e’tiboridan chetda yurgan.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash