XotirAI«Tushda kechgan umrlar»: Qurbonoyning bolaligi va tungi tintuv
Mavzular
Majlis va «xalq dushmani»ning qizi
Qisqacha: Maktabda uch kun majlis o‘tadi, rayondan va «nomi aytib bo‘lmaydigan» tashkilotdan vakillar keladi. Yettinchi sinf o‘quvchisi Qurbonoy maktab pechkasini ataylab sindirgan deb ayblanadi; bobosi eshon bo‘lgan va Sibirga surgun qilingan, otasi Hakimov To‘lagan esa matematika o‘qituvchisi bo‘lib, yapon razvedkasi bilan aloqada ayblanib jazolangan. Ertasi kuni umumiy «sbor»da Qurbonoyning maktabda o‘rni yo‘q deb e’lon qilinadi, ammo «ota uchun bola aybdor emas» degan shior va yetti yillik majburiy ta’lim qonuni bor deb, uni o‘qishdan haydamaslik haqida fikr aytiladi.
- Hakimov To‘lagan – Qurbonoyning otasi, maktabda matematika o‘qituvchisi, «yapon razvedkasi bilan aloqada» deb aybdor topilgan.
- Fotima – Qurbonoyning onasi; matnga ko‘ra, «ashaddiy xalq dushmanining qizi» deyiladi.
Do‘ppi tikish va eshonbuva hovlisi
Qisqacha: Qurbonoy maktabga bormaydi. Ayasiga qo‘shilib do‘ppi tikishni o‘rganadi, namoz o‘qiydigan va ro‘za tutadigan bo‘ladi. Ona-bola Eshonbuvadan qolgan baland devorli keng hovlida yashaydi, o‘rtasida azamat tut turadi. Eshon buva eldan tushgan nazrlarni xalq bilan baham ko‘rib, yetim-esirlarga xayr qilgan. Dadasi qamalgan yili qish qattiq kelgan edi.
Tun: «shapkali» darvozada
Qisqacha: Qattiq qish kechalaridan birida ko‘cha eshik gursullaydi. Onasi yettinchi lampani yoqib, Qurbonoyni ergashtirib eshik oldiga boradi. Tashqaridan «qonun nomi bilan» ochishni buyurishadi, Qurbonoy ochmaslikni so‘raydi, ammo onasi tambani suradi. Qora charm plash va shapka kiygan odam kiradi, Qurbonoy uni dadasini olib ketgan odam deb taniydi. U uyda kim borligini so‘rab, ichkariga o‘tadi, kirpich va dorpechlarni uzib, hovlini, molxonani tintuv qiladi, o‘ng qo‘lini cho‘ntagidan olmaydi.
- «Shapkali» (keyin «Soat aka») – qora charm plash kiygan, dadasini olib ketgan tergov xodimi, qo‘lini cho‘ntagida ushlab yuradi.
Sandal yonida: xat talabi
Qisqacha: Tintuvdan so‘ng shapkali sandalga o‘tiradi, shapkasini yechadi va sizlab, yumshoq gapiradi. Onasi dadasi tirikmi deb so‘raydi; shapkali «bu sizga bog‘liq», agar yapon razvedkachisidan kelgan xatni topib bersa, eridan xat olishga ruxsat berishini aytadi. Fotima xat yo‘qligini aytadi, shapkali sandalga mushtlab xatni talab qiladi. Onasi «Soat aka»ga yolvoradi, so‘ng ayblab qichqiradi, u esa onasiga tarsaki uradi, onasi yiqiladi. «Bolam yetim bo‘lmasin, desang, xatni top!» deydi u.
- Soat aka – shapkali tergovchi; o‘zini «davlatning odamiman-da» deb oqlaydi.
— Bolam yetim bo‘lmasin, desang, xatni top!— «Soat aka» Fotimaga, xat talabida
Obisk: ayvondagi tun
Qisqacha: Fotima xat yo‘qligiga qasam ichib, istagan joyini qidirishni aytadi. Soat aka obisk uchun order borligini va qizini chiqarishni talab qiladi, onasi kamzulini Qurbonoyga berib, ayvonga chiqarib yuboradi. Qurbonoy ayvonda sovuqdan titrab, uyquga ketadi, eshik orqasidan ovozlarni eshitadi: Soat aka onasiga yechinishni buyuradi. Eshik ichkaridan zanjirlab qo‘yilgan, onasi Qurbonoyni ketishga undaydi. Soat aka Fotimaga xalq dushmanidan voz kechib tilxat yozishni taklif qiladi. Qurbonoy ayvonda uyquga ketib, dadasini gullagan olmazorda ko‘radi.
Bostirmadagi dahshatli topilma
Qisqacha: Qurbonoy uyg‘onganda uy sovib qolgan, soat oltini ko‘rsatadi, ayasi yo‘q. U ayasini chaqirib hovli, ko‘cha eshik va molxonani qidiradi; ko‘cha eshik tambasi bosiq edi. Bostirma eshigi zanjirlangan, uni jon-jahdi bilan tortib uzadi, ichkaridan mushuk otilib chiqadi. Bostirmada arqonda osilib turgan ayasining sarpoychan oyoqlarini ko‘radi; onasining oyoqlari muzdek va tayoqdek qattiq edi.
Xudo urgan odam: Komissar bilan
Qisqacha: Hozirgi zamon: Qurbonoy xola erta uyg‘onadi, tahorat oladi, bomdodni o‘qiydi va nevaralari, qizi Umidaga umr tilaydi. Qor kurayotganida Komissar sut bidonchasi bilan kelib, anavi bolani o‘ldirganlar topilganini so‘raydi, Rustamlarning derazasiga ishora qilib kelin haqida so‘raydi. Xola Komissarning namoz haqidagi savolidan kechagi tergovchi aytganini payqaydi va namoz o‘qishini rad etadi. Komissar bolalari xabar olmasligini va «hammasi bir go‘r» deb zarda qiladi.
- Komissar – qora palto kiygan, sharf o‘ragan qariya; sut bidonchasi bilan, bola-chaqasidan norozi.
Komissar savoli va xola eslashi
Qisqacha: Komissar joynamozda uni qarg‘ashini so‘raydi; xola «men hech kimni qarg‘amiyman, Alloh har narsani ko‘rguvchidir» deydi. Komissar rangi o‘chib, sutni olib ketadi. Xola uzoq turib, Komissar ota-ona va buvasini qirdirganini, lekin o‘zining baxtsizligida aybi yo‘qligini o‘ylaydi. Onasi o‘lgach, amakilari uni otalik qilib uzatgan. Eri yaxshi, mehnatkash edi, ammo olim qaynotasi va injener qaynonasi dindorligi uchun uni suymagan; roza tutganida qaynotasi bir kosa suv bilan majburlagan, xola qizi Umidani ko‘tarib chiqib ketgan va eridan taloq so‘ragan.
Qur’onda bitilgan: Alloh har narsani ko‘rguvchidir.— Qurbonoy xola Komissarga, uni qarg‘amasligini aytib
Xudoning o‘zi urib qo‘yibdi-ku sani, man nimangni qarg‘ay!— Qurbonoy xola o‘ziga-o‘zi, Komissar haqida
Karvon va nuroniy chol ertagi
Qisqacha: Qurbonoy xolaning ertagida Haj safaridan qaytayotgan karvon shahar yaqinida buloq bo‘yida dam oladi. Karvonda uchinchi marta Haj qilgan donishmand nuroniy chol bor edi. Shahar tomondan otlangan mast yigit kelib, cholni tarsaki urib yuboradi. Odamlar yigitni o‘rab olganda chol ularni to‘xtatadi va «bu mening o‘g‘lim» deydi; ayb unda ham, menda ham yo‘q, otamning jazosi menga qaytdi, deydi.
Bilimingizni sinang
Maktabdagi majlisda yettinchi sinf o‘quvchisi Qurbonoy qanday ayb bilan ayblandi?
- Dars paytida qochib ketishda
- Maktab oynasini sindirishda
- Rus tili muallimiga qo‘pollik qilishda
- Maktab pechkasini ataylab sindirishda
To‘g‘ri javob: Maktab pechkasini ataylab sindirishda. Qurbonoy sovet maktabining pechkasini ataylab sindirishda ayblangan.
Qurbonoyning bobosi eshon bo‘lgani uchun qayerga surgun qilingan?
- Qozog‘istonga
- Uzoq Sharqqa
- Afg‘onistonga
- Sibirga
To‘g‘ri javob: Sibirga. Bobosi eshon bo‘lgani uchun Sibirga surgun qilingan.
Shapkali tergovchi Fotimadan eri kimdan olgan xatni qayoqqa yashirganini talab qildi?
- Yapon razvedkachisidan
- Sovet elchisidan
- Xitoy sayyohidan
- Nemis ofitseridan
To‘g‘ri javob: Yapon razvedkachisidan. Tergovchi eri yapon razvedkachisidan olgan xatni so‘ragan.
Qurbonoyni maktabdan haydamaslik tarafdorlari qaysi talabga tayangan?
- Faqat a’lochilar o‘qishda qoldirilishi
- Ustoz-shogird an’anasi
- Ota-onalar qo‘mitasi tavsiyalari
- Yetti yillik to‘liqsiz o‘rta ma’lumotning majburiyligi
To‘g‘ri javob: Yetti yillik to‘liqsiz o‘rta ma’lumotning majburiyligi. Yetti yillik to‘liqsiz o‘rta ma’lumot olish majburiy deb hisoblangan.
Maktabga bormay qo‘ygan Qurbonoy ayasiga qo‘shilib qaysi hunarni o‘rgandi?
- Kulolchilikni
- Do‘ppi tikishni
- Gilam to‘qishni
- Kashta tikishni
To‘g‘ri javob: Do‘ppi tikishni. Qurbonoy ayasiga qo‘shilib do‘ppi tikishni o‘rgangan.
Qurbonoy va onasi yashaydigan baland devorli qo‘rg‘on kimdan qolgan edi?
- Hakimov To‘laganning akasidan
- Soat akadan
- Komissar G‘anievdan
- Eshonbuvadan
To‘g‘ri javob: Eshonbuvadan. Ona-bola Eshonbuvadan qolgan qo‘rg‘onda yashagan.
Eshon buva eldan tushgan nazrlarni nima qilgan?
- Barcha nazrlarni sandiqda saqlab, hech kimga bermagan
- Nazrlarni xalq bilan baham ko‘rib, yetim-esirlarga xayr qilgan
- Nazrlarni davlat xazinasiga topshirib turgan
- Nazrlarni masjid qurilishiga sarflab, qolganini yig‘ib qo‘ygan
To‘g‘ri javob: Nazrlarni xalq bilan baham ko‘rib, yetim-esirlarga xayr qilgan. Eshon buva nazrlarni xalq bilan baham ko‘rib, yetim-esirlarga xayr qilgan.
Tashqaridan eshikni ochishni talab qilgan erkak nima nomidan buyurdi?
- Xalq nomidan
- Qonun nomidan
- Sud nomidan
- Partiya nomidan
To‘g‘ri javob: Qonun nomidan. Erkak «Qonun nomi bilan buyuraman! Och!» degan.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash