Ajdodlarimizning ma’naviy qadriyatlari – jahon sivilizatsiyasi asoslaridan biri

1- m av z u: AJDODLARIMIZNING MA’NAVIY QADRIYATLARI – JAHON SIVILIZATSIYASI ASOSLARIDAN BIRI

Tariximizni o‘rganar ekanmiz, qalbimizni faxr va iftixor tuyg‘usi chulg‘ab olaveradi. Ajdodlarimizning boy ilmiy va madaniy merosi bugungi kunda nafaqat mamlakatimiz, balki dunyo olimlarining ham diqqat-e’tiborini o‘ziga tortib kelmoqda.

Qadimgi Turon hududlarida azaldan o‘zbek, tojik, qirg‘iz, qozoq, qoraqalpoq va turkmanlarning ajdodlari yashab kelishgan. Shu boisdan, o‘zbek xalqining o‘tmishi etnik jihatdan yaqin bo‘lgan qardosh xalqlarning tarixi bilan chambarchas bog‘lanib, uyg‘unlashib ketgan.

Siz ushbu darslikda IV asrdan XIII asr boshlarigacha bo‘lgan Vatanimizning o‘rta asrlar tarixi bilan tanishasiz. Bunda «o‘zbiy» va «o‘zbek» atamalari bilan ulug‘langan o‘zbek xalqi shakllanganligi haqidagi ma’lumotlar ham o‘rin olgan. Darslikdan d unyo tamadduniga o‘zining benazir hissasini qo‘shgan buyuk ajdodlarimiz, vatanparvarlik namunasi bo‘lgan bahodirlar jasoratlari bilan bir qatorda, xalqimizning boy madaniy merosi haqidagi ma’lumotlarga ega bo‘lasiz.

1- m av z u: AJDODLARIMIZNING MA’NAVIY QADRIYATLARI – JAHON SIVILIZATSIYASI ASOSLARIDAN BIRI

«O‘rta asrlar» tushunchasi tarix faniga italyan tarixchilari tomonidan olib kirilgan. Bu tushuncha xususiy mulkchilik shakli o‘zgarishi davrlari bilan bevosita bog‘liq. Sharq mamlakatlarida yer-mulk munosabatlari azaldan jamoaviy asoslarda rivojlanib kelgan. Shu sababli «o‘rta asrlar» tushunchasi tariximizda shartli ravishda ishlatib kelinadi.

Qadimgi davr

Mil.avv 530 ga hozirgi yilni qo’shamiz.

XI asr XIV asr XV asr XII asr

• Ilk o’rta asrlar: IV-VIII asr • Rivojlangan o’rta asr: IX-XV asr • So’nggi o’rta asrlar: XVI-XIX

Aslida o‘rta asrlarning Yevropa uchun amal qiluvchi davriy chegaralari Sharq, xususan, Turon tarixidagi davr bilan farqlanadi. Chunki Yevropada o‘rta asrlarning boshlanishi Rim imperiyasining qulashi (476-y.), V asr oxirlari voqealariga to‘g‘ri keladi.

Bizning tariximizda esa, «o‘rta asrlar» deb atalayotgan davr IV asr oxirlari hamda V asr o‘rtalaridan siyosiy maydonda kida-

O‘RTA ASRLAR

riylar, xioniylar, eftaliylar kabi etnik atamalar ostida tushuniladigan qabila uyushmalari paydo bo‘lgan davrdan boshlangan. O‘rta asrlar, o‘z navbatida, ilk, rivojlangan va so‘nggi o‘rta asrlarga bo‘linadi.

Mazkur davrda Xorazm, xioniylar, kidariylar, eftaliylar, Turk xoqonligi, keyinchalik somoniylar, qoraxoniylar, xorazmshohlar, Amir Temur va temuriylar hukmronlik qilgan yirik davlatlar mavjud bo‘lgan. Bu davlatlar aholisining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy hayoti o‘z davriga xos ravishda rivojlanib borgan.

Ilk o‘rta asrlarda «qishloq hokimlari» deb atalgan katta yer egalari – dehqonlar va ularning ekinzorlarida ishlovchi yersiz kadivarlar shakllandi. Yerda ishlash tartiblarining tubdan o‘zgarishi aholi o‘rtasida tabaqalanishni yanada keskinlashtirgan.

O‘RTA ASRLAR

Qadimdan «Turon» deb atalib kelingan yurtimiz va unga tutash hududlar arablar davridan «Movarounnahr» va «Xuroson» deb, XVIII– XIX asr g‘arb olimlari va sayyohlari tomonidan «O‘rta Osiyo» yoki «Markaziy Osiyo» deb nomlangan.

VIII asr boshlariga kelib mamlakatimiz hududida arab xalifaligi hukmronligi o‘rnatildi hamda o‘lkamiz madaniyatiga islom dinining ta’siri kuchaydi. Xalifalik hukmronligidan keyingi asrlarda ilm-ma’rifatning rivoji uchun sharoit yuzaga keldi. Yurtimizdan jahon ilm-fan taraqqiyotiga hissa qo‘shgan Muhammad ibn Muso Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino kabi buyuk mutafakkirlar yetishib chiqdi.

IX-XII asrlar birinchi renesans XIV-XV asrlar ikkinchi renesans

IX–XII asrlarda zaminimizda tug‘ilib, voyaga yetgan Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Mahmud Zamahshariy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro singari mashhur ulamolarning islom dini va ta’limotiga oid asarlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.

Darslikda berilgan voqealar bilan tanishib borar ekansiz, ajdodlarimiz doimo bunyodkorlikka, ilm va ma’rifatga intilib yashaganini bilib olasiz. Ularning boy ma’naviy merosi Vatanimiz haqida ma’lumot beradi. Ilm va ma’rifatga intilish, uni egallash orqaligina komillikka erishish mumkinligini tushunasiz.

Bugungi tezlik va shiddat bilan o‘zgarayotgan dunyoda yakka-yu yagona najotimiz ilm ekanligini bilib olasiz.

O‘rganganimizdan xulosa chiqaramiz

Muhim sanalar

• IV asrdan — Siz ushbu darslikda IV asrdan XIII asr boshlarigacha bo‘lgan Vatanimizning o‘rta asrlar tarixi bilan tanishasiz.
• XIII asr — Siz ushbu darslikda IV asrdan XIII asr boshlarigacha bo‘lgan Vatanimizning o‘rta asrlar tarixi bilan tanishasiz.
• IV-VIII asr — Ilk o’rta asrlar: IV-VIII asr • Rivojlangan o’rta asr: IX-XV asr • So’nggi o’rta asrlar: XVI-XIX
• IX-XV asr — Ilk o’rta asrlar: IV-VIII asr • Rivojlangan o’rta asr: IX-XV asr • So’nggi o’rta asrlar: XVI-XIX
• V asr — Chunki Yevropada o‘rta asrlarning boshlanishi Rim imperiyasining qulashi (476-y.), V asr oxirlari voqealariga to‘g‘ri keladi.
• IV asr — Bizning tariximizda esa, «o‘rta asrlar» deb atalayotgan davr IV asr oxirlari hamda V asr o‘rtalaridan siyosiy maydonda kida-
• V asr — Bizning tariximizda esa, «o‘rta asrlar» deb atalayotgan davr IV asr oxirlari hamda V asr o‘rtalaridan siyosiy maydonda kida-
• XVIII– XIX asr — Qadimdan «Turon» deb atalib kelingan yurtimiz va unga tutash hududlar arablar davridan «Movarounnahr» va «Xuroson» deb, XVIII– XIX asr g‘arb olimlari va sayyohlari tomonidan «O‘rta Osiyo» yoki «Markaziy Osiyo» deb…
• VIII asr — VIII asr boshlariga kelib mamlakatimiz hududida arab xalifaligi hukmronligi o‘rnatildi hamda o‘lkamiz madaniyatiga islom dinining ta’siri kuchaydi.
• IX–XII asrlarda — IX–XII asrlarda zaminimizda tug‘ilib, voyaga yetgan Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Mahmud Zamahshariy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro singari mashhur ulamolarning islom dini va ta’limotiga oid asarlari bugungi kunda ham…

Bilimingizni sinang