XotirAI logotipiXotirAI
📜 8-sinf · O‘zbekiston tarixi · 1-mavzu

XIII asr boshlarida Xorazm davlatida siyosiy vaziyat

XIII asrda Movarounnahr va Xorazm

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Bugun darsda

O‘ylab ko‘ring

Savollar: 1. Siyosiy vaziyat deganda nimani tushunasiz? 2. Xorazmshohlar davlat boshqaruvi tizimi qanday shakllangan edi? 3. XIII asrda Xorazmda siyosiy vaziyat qanday edi? 4. Xorazmshohlar davlati chegaralarini xaritadan ko‘rsating. 5. Davlat boshqaruvida Turkon Xotunning o‘rni qanday edi? 6. Mo‘g‘ul qabilalari va elatlarining qudratli davlatga birlashuvi jarayoni qaysi mo‘g‘ul xoni nomi bilan bog‘liq?

Xorazmshohlar saltanati hududi

Sulton Muhammad Xorazmshoh ajdodlaridan qolgan saltanatni ulkan imperiyaga aylantirdi. U 1212-yili Movarounnahrda qoraxoniylar boshqaruviga chek qo‘ydi hamda Eronning Kirmon viloyatini, Mikronni, so‘ng Balujistonni egallashga muvaffaq bo‘ldi. Shundan keyin sulton xalifa nomini xutbadan chiqarib tashlashni buyurdi. U tez orada Samarqandni o‘z poytaxti deb e’lon qildi. Xorazmshohning Bag‘dod xalifaligi bilan kurashi natijasida xalifalikning mo‘g‘ullar bilan yaqinlashuvi yuz berdi. Xalifa Chingizxon saroyiga maxfiy ravishda maxsus elchi yubordi. Manbalarga ko‘ra, bu elchi Chingizxon saroyiga borib, uning qabulida bo‘lgan.

Manbalarda

Muhammad Xorazmshoh 1212-yili Xuroson, Kirmon, Mikron, so‘ng Balujistonni egallashga muvaffaq bo‘ldi.

1216-yili G‘azna, G‘ur, Bomiyon yerlari qo‘lga kiritildi, Sulton Muhammad Xorazmshoh davlati Sind daryosi bo‘yigacha cho‘zilib, bevosita Hindiston bilan chegaradosh bo‘lib qoldi.

1217-yilga kelib Sulton Muhammad Xorazmshoh davlati tarkibiga Fors Iroqi (Iroqi Ajam), Mozandaron, Arron, Ozarbayjon, Shirvon, Fors, Kirmon, Mikron, Mang‘ishloq, Seyiston, G‘ur, G‘azna, Bomiyon yerlari, jumladan, Kaspiy dengizidan Hindistongacha bo‘lgan hududlar kirgan.

O‘ylab ko‘ring

7-sinfda O‘zbekiston tarixi fanidan olgan bilimlaringizga tayanib javob bering. 1. Xorazmshoh-anushteginiylar davlatining boshqaruv tizimi qanday edi? 2. Nima sababdan Xorazmshohlar davlatida o‘ziga xos ikki hokimlik tizimi yuzaga kelgan?

Savollar: 3. Muhammad Xorazmshohning onasi Turkon Xotun qanday mavqega ega edi? Turkon Xotun taxt vorisini tayinlash huquqiga ega bo‘lganmi? Nima uchun? Javobingizni asoslang. 4. Nima uchun Turkon Xotun qang‘li urug‘idan bo‘lgan kelinining o‘g‘li Qutbiddin O‘zloqshohni taxt vorisi etib tayinladi? 5. Davr nuqtayi nazaridan kelib chiqib, qo‘shinga yana qanday qismni kiritgan bo‘lar edingiz?

Sulton Muhammad Xorazmshohning

Sulton Muhammad Xorazmshoh qo‘shinining umumiy soni 400 000 nafarga yetgan va mo‘g‘ullar qo‘shiniga nisbatan ikki baravar ko‘p bo‘lgan.

XIII asr boshlarida Xorazmshoh-anushteginiylar davlati o‘z hududining kengligi, saltanatning nufuzi, xalqining salohiyati, madaniyati, xo‘jalik hayoti yuqori darajadaligi bilan ajralib turgan.

Saltanat asosan qang‘li-qipchoq hamda turkmanlardan iborat muntazam qo‘shinga ega edi. Qo‘shinning katta qismini “Lashkari berun” deb nomlangan nomuntazam armiya tashkil qilgan.

Xorazmshoh qo‘shini otliq va piyodalardan iborat bo‘lib, ularning ko‘pchiligi otliqlar edi. Qo‘shin og‘ir va yengil qurollangan hamda tuya mingan askarlardan iborat qismlarga bo‘lingan. Jangchilar kamon, nayza, qilich, gurzi kabi qurollar bilan jang qilgan. Qo‘shin asosini qabilalar tamoyiliga ko‘ra, turkiy qism va bo‘linmalar tashkil etgan. Qo‘shinning tarkibida yana mamluklar (jangchi qullar)dan iborat 10 ming kishilik tansoqchilar (xaros) qismi bo‘lgan. Urush vaqtida xalq lashkarlari tuzilgan. Qo‘shinning jangovar tartibi to‘rt qismdan: avang‘or (muqaddam yoxud yozoq), o‘ng (maymana), so‘l (maysara), qanotlar va markaz (qalb)dan tashkil topgan. Qo‘shinning orqasida ham qo‘riqlovchi qism bo‘lgan.

Sulton Muhammad Xorazmshohning

Raqibni tor-mor etishni yakunlash zaxira rolini bajaruvchi maxsus qism (xofiya) zimmasiga yuklatilgan. Qal’alarga hujum qilishda tosh irg‘ituvchi (katapulta – manjaniq)lar, qamal mashinalari (dabbobat), “toshbaqalar”, odimlovchi minoralar (mataris), devorteshar mashinalar (jamoluqot) va shotilar (narvon, salolim)dan foydalanilgan.

Muhammad Xorazmshoh davrida mudofaaga katta e’tibor qaratilgan. Mamlakat chegaralarida burjli devorlari tosh va xom g‘ishtdan qilingan shahar-qal’alar bo‘lgan.

Katapulta – manjaniq

O‘rganganlarimizdan xulosa qilamiz

Savollar: 1. Fizika fanidan olgan bilimlaringizga tayanib quyidagi vazifalarni bajaring. a) Manjaniq 20 kg toshni 280 metr masofaga uloqtirsa, necha kg toshni 250 metrga uloqtirishi mumkin? b) Manjaniq 250 metr masofaga uloqtirgan jismning boshlang‘ich tezligini toping. (V0 –?) Manjaniqning jismni uloqtirgandagi balandligi 5 metr. S = V0 √(2h/g) 2. Bag‘dod xalifasi nima uchun Chingizxon bilan yaqinlashish zarurligini angladi? Uning maqsadi nima edi? 3. 7-sinfda olgan bilimlaringizga tayanib quyidagi topshiriqni bajaring: Muhammad Xorazmshohning qo‘shini tuzilishi bo‘yicha infografika tayyorlang.

Muhim sanalar

Bilimingizni sinang

Sulton Muhammad Xorazmshoh Movarounnahrda qoraxoniylar boshqaruviga qaysi yilda chek qo‘ygan?
  1. 1219-yili
  2. 1212-yili
  3. 1208-yili
  4. 1215-yili

To‘g‘ri javob: 1212-yili. Muhammad Xorazmshoh 1212-yili Movarounnahrda qoraxoniylar hukmronligini tugatgan.

Bag‘dod xalifasining nomini xutbadan chiqarib tashlashni kim buyurgan?
  1. Sulton Jaloliddin Manguberdi
  2. Sulton Muhammad Xorazmshoh
  3. Sulton Takash Xorazmshoh
  4. Sulton Anushtegin Xorazmshoh

To‘g‘ri javob: Sulton Muhammad Xorazmshoh. Kirmon va Balujiston egallangach, sulton xalifa nomini xutbadan chiqarishni buyurgan.

Sulton Muhammad Xorazmshoh o‘z poytaxti deb qaysi shaharni e’lon qildi?
  1. Urganch
  2. Buxoro
  3. Samarqand
  4. Nishopur

To‘g‘ri javob: Samarqand. Sulton tez orada Samarqandni o‘z poytaxti deb e’lon qilgan.

Xorazmshohning Bag‘dod xalifaligi bilan kurashi qanday oqibatga olib keldi?
  1. Xalifalik va Xorazmshoh o‘rtasida mustahkam ittifoq tuzildi
  2. Xalifalik Xorazmshohga yangi qo‘shin va oltin yubordi
  3. Xalifalikning Xitoy imperiyasi bilan yaqinlashuvi yuz berdi
  4. Xalifalikning mo‘g‘ullar bilan yaqinlashuvi yuz berdi

To‘g‘ri javob: Xalifalikning mo‘g‘ullar bilan yaqinlashuvi yuz berdi. Kurash natijasida xalifalik mo‘g‘ullarga yaqinlashib, Chingizxon saroyiga maxfiy elchi yuborgan.

Xorazmshohning Bag‘dod xalifaligi bilan kurashi qanday geosiyosiy oqibatga olib keldi?
  1. Xalifalik mo‘g‘ullar bilan yaqinlashdi va Chingizxon saroyiga maxfiy elchi yubordi
  2. Xalifalik Xorazmshoh bilan ittifoq tuzib, mo‘g‘ullarga qarshi urush e’lon qildi
  3. Xalifalik Chingizxon bilan aloqani uzib, Xorazmshohga to‘liq tobe bo‘lib qoldi
  4. Xalifa Kirmon va Mikron hududlarini mo‘g‘ullarga topshirib, ular bilan sulh tuzdi

To‘g‘ri javob: Xalifalik mo‘g‘ullar bilan yaqinlashdi va Chingizxon saroyiga maxfiy elchi yubordi. Xorazmshoh va xalifalik kurashi natijasida xalifalik mo‘g‘ullar bilan yaqinlashgan va Chingizxon saroyiga maxfiy elchi yuborgan.

Muhammad Xorazmshohning harakatlarini yuz bergan tartibda joylashtiring. I. Samarqandni o‘z poytaxti deb e’lon qilish II. Xalifa nomini xutbadan chiqarib tashlashni buyurish III. Movarounnahrda qoraxoniylar boshqaruviga chek qo‘yish IV. Xalifaning Chingizxon saroyiga maxfiy elchi yuborishi
  1. II–III–I–IV
  2. III–I–II–IV
  3. IV–III–II–I
  4. III–II–I–IV

To‘g‘ri javob: III–II–I–IV. Avval 1212-yilda qoraxoniylarga chek qo‘yildi, shundan keyin xutbadan xalifa nomi chiqarildi, tez orada Samarqand poytaxt deb e’lon qilindi, so‘ng xalifa Chingizxonga elchi yubordi.

Muhammad Xorazmshoh davlati Sind daryosi bo‘yigacha yetib, G‘azna, G‘ur va Bomiyon yerlari qaysi yili qo‘lga kiritildi?
  1. 1218-yili
  2. 1210-yili
  3. 1214-yili
  4. 1216-yili

To‘g‘ri javob: 1216-yili. 1216-yili G‘azna, G‘ur, Bomiyon egallanib, davlat Hindiston bilan chegaradosh bo‘ldi.

Qaysi yilga kelib Muhammad Xorazmshoh davlati tarkibiga Fors Iroqi, Mozandaron, Arron, Ozarbayjon va Shirvon kirgan edi?
  1. 1213-yilga
  2. 1215-yilga
  3. 1217-yilga
  4. 1209-yilga

To‘g‘ri javob: 1217-yilga. 1217-yilga kelib davlat Kaspiy dengizidan Hindistongacha cho‘zilgan hududlarni o‘z ichiga olgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
Keyingi →Xorazm va Mo‘g‘ul davlati o‘rtasidagi munosabatlar