XotirAIMezozoy, kaynazoy eralaridagi hayot
Mavzular
Trias davri
Mezozoy erasi 175 mln yil davom etgan. Trias davrida iqlim quruq kelgan. O‘rmonlar ignabargli o‘simliklar, sagovniklar, sporali o‘simliklardan iborat bo‘lgan. Quruqlikda sudralib yuruvchilarning xilma-xilligi oshgan. Ularning keyingi oyoqlari oldingisiga nisbatan kuchli rivojlangan. Hozirgi vaqtda yashab turgan kaltakesak, toshbaqalarning ajdodlari ham shu davrda paydo bo‘lgan.
Yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish natijasida ba’zi bir yirtqich sudralib yuruvchilar tarixiy jarayonda o‘zgarish tufayli tanasi kalamushdek dastlabki sutemizuvchi hayvonlar kelib chiqqan. Taxmin qilinishicha, ular hozirgi o‘rdakburun va yexidnalar singari tuxum qo‘yib, ko‘paygan.
Yura davri
Yura davrida o‘rmonlarda ochiq urug‘lilar hukmronlik qilgan. Ularning ba’zilari, ya’ni sekvoyalar hozirgi vaqtgacha yetib kelgan. Dastlabki gulli o‘simliklarning tuzilishi ibtidoiy bo‘lgan.
Sporali va ochiq urug‘li o‘simliklarning gurkirab rivojlanishi natijasida o‘txo‘r sudralib yuruvchi hayvonlar tanasi nihoyatda yiriklashgan. Ba’zilarining tanasi 20–25 m ga yetgan. Sudralib yuruvchi hayvonlar faqat quruqlikda emas, balki suv, havo muhitiga ham tarqalgan. Arxeopterikslar shu davrda paydo bo‘lgan.
Bo‘r davri
Bo‘r davrida iqlim keskin o‘zgargan. Osmonni qoplagan bulutlar juda kamayib, atmosfera quruq va shaffof bo‘lgan. Quyosh nurlari to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘simlik barglariga tusha boshlagan. Iqlimning bunday o‘zgarishi ko‘pgina qirqquloqlar va ochiq urug‘lilar uchun noqulay bo‘lgan va ular kamaygan.
Yopiq urug‘li o‘simliklar esa, aksincha, ko‘paya boshlagan. Bo‘r davrining o‘rtalariga kelib yopiq urug‘li o‘simliklarning bir urug‘ pallali, ikki urug‘ pallali sinflarining ko‘p oilalari rivojlangan. Ularning xilma-xilligi, tashqi qiyofasi ko‘p jihatdan hozirgi zamon florasiga yaqinlashgan.
Bo‘rning ikkinchi yarmida sutemizuvchilarning xaltali va yo‘ldoshli kenja sinf vakillari paydo bo‘lgan.
Kaynozoy: uchlamchi davr
Kaynozoy erasi 70 mln yil davom etgan. Iqlim iliq, mo‘tadil bo‘lgan. Kaynozoy erasida gulli o‘simliklar, hasharotlar, qushlar, sutemizuvchi hayvonlar avj olib rivojlangan.
Uchlamchi davr o‘rtalarida iqlim quruq va mo‘tadil, oxirida esa keskin sovigan. Iqlimdagi bunday o‘zgarishlar o‘rmonlarning kamayishiga, o‘tsimon o‘simliklarning keng tarqalishiga olib kelgan. Hasharotlar avj olib rivojlangan.
Quruqlikda, havoda qushlar, sutemizuvchilar, suvda esa baliqlar, ikkinchi marta suv muhitida yashashga moslashgan sutemizuvchilar ko‘paygan.
Primatlar va avstralopiteklar
Yo‘ldoshli sutemizuvchi hayvonlarning qadimgisi hasharotxo‘rlar turkumi bo‘lib, ularning tuzilishi nisbatan sodda bo‘lgan, ulardan dastlabki yirtqichlar va primatlar kelib chiqqan. Davrning oxiriga kelib odamsimon maymunlar rivojlandi.
O‘rmonlarning qisqarishi bilan ba’zi odamsimon maymunlar ochiq yerlarda yashashga majbur bo‘ldi. Natijada janubiy «maymunlar» – avstralopiteklar kelib chiqqan.
To‘rtlamchi davr
Kaynozoy erasining to‘rtlamchi davrida Yerning katta qismi muz bilan qoplangan. Issiqsevar o‘simlik qoplami janubda saqlanib qolgan, ko‘p o‘simlik turlari yo‘qolgan. To‘rtlamchi davrda odam ajdodlari evolutsiyasi tezlashadi. Odamlarning son jihatdan orta borishi va keng tarqalishi o‘simliklar va hayvonot olamiga ta’sir eta boshlaydi.
Dastlabki ovchilar faoliyati tufayli o‘txo‘r yovvoyi hayvonlar soni asta-sekin kamaya boradi. Yevropa va Osiyoda mamontlar, qalin yungli karkidonlar, Amerikada mastodontlar, ot ajdodlari, bahaybat yalqov, dengiz sigiri degan hayvonlar dastlabki ovchilar tomonidan qirib yuborildi. Yirik o‘txo‘r hayvonlarning qirilishi ular bilan oziqlanuvchi g‘or arsloni, ayig‘i va boshqa yirtqich hayvonlarning qirilishiga sabab bo‘ldi.
Bilimingizni sinang
Trias davrida yirtqich sudralib yuruvchilardan kelib chiqqan dastlabki sutemizuvchilar ko‘payish usuli bo‘yicha qaysi hayvonlarga o‘xshagan?
- O‘rdakburun va yexidnalar singari tuxum qo‘yib ko‘paygan
- Kaltakesak singari jinssiz ko‘paygan
- Kenguru singari xaltada bola ko‘targan
- Sigir singari yo‘ldosh orqali bola tug‘gan
To‘g‘ri javob: O‘rdakburun va yexidnalar singari tuxum qo‘yib ko‘paygan. Dastlabki sutemizuvchilar o‘rdakburun va yexidnalar kabi tuxum qo‘yib ko‘paygan deb taxmin qilinadi.
Hozirgi vaqtda yashab turgan qaysi hayvonlarning ajdodlari trias davrida paydo bo‘lgan?
- Stegotsefal va ninachi
- Mamont va qalin yungli karkidon
- Arxeopteriks va sekvoya
- Kaltakesak va toshbaqa
To‘g‘ri javob: Kaltakesak va toshbaqa. Kaltakesak va toshbaqalarning ajdodlari trias davrida paydo bo‘lgan.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Yura davrida o‘rmonlarda ochiq urug‘lilar hukmronlik qilgan; II. Dastlabki gulli o‘simliklarning tuzilishi murakkab bo‘lgan; III. Arxeopterikslar yura davrida paydo bo‘lgan.
- Faqat I
- II va III
- I va II
- I va III
To‘g‘ri javob: I va III. II noto‘g‘ri: dastlabki gulli o‘simliklarning tuzilishi ibtidoiy bo‘lgan.
Yura davrida o‘txo‘r sudralib yuruvchi hayvonlar tanasi nima sababdan nihoyatda yiriklashgan?
- Iqlim keskin sovib, muz bosgani uchun
- Sporali va ochiq urug‘li o‘simliklarning gurkirab rivojlanishi natijasida
- Yopiq urug‘li o‘simliklar oziqa bo‘lib xizmat qilgani uchun
- Yirtqich sutemizuvchilar bilan raqobat kuchaygani uchun
To‘g‘ri javob: Sporali va ochiq urug‘li o‘simliklarning gurkirab rivojlanishi natijasida. Sporali va ochiq urug‘li o‘simliklar ko‘p bo‘lgani uchun o‘txo‘r sudralib yuruvchilar yiriklashgan.
Bo‘r davrida qirqquloqlar va ochiq urug‘lilarning kamayishiga qaysi iqlim o‘zgarishi sabab bo‘lgan?
- Yer yuzasi muz bilan qoplangan
- Havoda karbonat angidrid keskin ko‘paygan
- Bulutlar kamayib, quyosh nurlari to‘g‘ridan to‘g‘ri barglarga tusha boshlagan
- Iqlim juda nam bo‘lib, botqoqlar ko‘paygan
To‘g‘ri javob: Bulutlar kamayib, quyosh nurlari to‘g‘ridan to‘g‘ri barglarga tusha boshlagan. Atmosfera quruq va shaffof bo‘lgani uchun quyosh nurlari to‘g‘ridan to‘g‘ri barglarga tushgan, bu qirqquloq va ochiq urug‘lilarga noqulay edi.
Bo‘rning ikkinchi yarmida sutemizuvchilarning qaysi kenja sinflari vakillari paydo bo‘lgan?
- Tuxum qo‘yuvchi va yo‘ldoshli
- Xaltali va yo‘ldoshli
- Faqat yo‘ldoshli
- Tuxum qo‘yuvchi va xaltali
To‘g‘ri javob: Xaltali va yo‘ldoshli. Bo‘rning ikkinchi yarmida xaltali va yo‘ldoshli sutemizuvchilar paydo bo‘lgan.
Odam ajdodlari evolutsiyasini to‘g‘ri ketma-ketlikda joylashtiring: 1) primatlar; 2) avstralopiteklar; 3) hasharotxo‘rlar; 4) odamsimon maymunlar.
- 3-4-1-2
- 3-1-2-4
- 1-3-4-2
- 3-1-4-2
To‘g‘ri javob: 3-1-4-2. Hasharotxo‘rlardan primatlar, ulardan odamsimon maymunlar, so‘ng avstralopiteklar kelib chiqqan.
Avstralopiteklar nima sababdan kelib chiqqan?
- O‘rmonlar qisqargani sababli ba’zi odamsimon maymunlar ochiq yerlarda yashashga majbur bo‘lgani uchun
- Muzlik davrida odamsimon maymunlar janubga ko‘chgani uchun
- Gulli o‘simliklar kamayib ketgani uchun
- Hasharotxo‘rlar suvga moslashgani uchun
To‘g‘ri javob: O‘rmonlar qisqargani sababli ba’zi odamsimon maymunlar ochiq yerlarda yashashga majbur bo‘lgani uchun. O‘rmonlar qisqarishi odamsimon maymunlarning ayrimini ochiq yerlarga chiqishga majbur qilgan, natijada avstralopiteklar kelib chiqqan.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash