XotirAI logotipiXotirAI
🧬 10-sinf · Biologiya · 56-§.

Antropologiya – odam evolutsiyasi haqidagi fan

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Odam va antropologiya

Odam – biologik evolutsiyaning eng yuqori bosqichi sanalib, ijtimoiy mavjudot sifatida fikrlash qobiliyati va ma’noli nutqqa ega bo‘lganligi sababli, avlodlardan qolgan tarixiy-ma’naviy manbalarni o‘rganish, fikr yuritish, ularni baholash, kelajakni rejalashtirish imkoniyatiga ega. Inson har qanday axborotni kelgusi avlodga yozma yoki og‘zaki tarzda yetkazishi, jamiyat taraqqiyoti uchun barcha sohalarda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi mumkin.

Antropologiya – fanlararo sintetik fan bo‘lib, odamning ijtimoiy-biologik mavjudot sifatida tarixiy rivojlanishi va evolutsiyasini o‘rganadi.

Evolutsiya dalillari

Odamning tarixiy rivojlanishi haqidagi zamonaviy fikrlar asosan molekular biologiya, sitologiya, solishtirma anatomiya, fiziologiya, embriologiya va paleontologiya dalillariga asoslanadi. Barcha tirik mavjudot tana tuzilishidagi bunday o‘xshashlik, ular bir tarmoqdan kelib chiqqanligini isbotlovchi dalil hisoblanadi.

Odamning ilk embrional taraqqiyoti bosqichida hamma xordalilar kabi asosiy o‘zak organlar: nerv nayi, xorda va ichak nayi hosil bo‘ladi.

Odamda boshqa sutemizuvchilarga xos bo‘lgan quyidagi belgilar mavjud: 7 ta bo‘yin umurtqasi, qo‘l va oyoq skeleti qismlari, ter, yog‘ va sut bezlari, alveolalar, diafragma, 4 kamerali yurak, ikkita qon aylanish doirasi, chap aorta yoyi, o‘rta quloqdagi 3 ta eshitish suyakchasi.

Rudiment organlar

Odamda bir qancha rudiment organlar uchraydi. Ularga ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasi, dum umurtqalari, qisqarish faoliyatini yo‘qotgan dum muskullari va uning bir juft nervi, quloq suprasini harakatlantiruvchi muskullar, tanadagi tuklar, uchinchi qovoq, quloq suprasidagi Darvin do‘mboqchasi va boshqalar kiradi (121-rasm).

121-rasm. Odamdagi rudiment organlar. I – uchinchi qovoq: 1 – odamniki; 2 – qushniki. II – quloq suprasi: 1 – olti oylik embrionniki; 2 – katta odamniki; 3 – maymunniki. III – ko‘richak va uning chuvalchangsimon o‘simtasi: 1 – odamniki; 2 – tuyoqli hayvonniki.
121-rasm. Odamdagi rudiment organlar. I – uchinchi qovoq: 1 – odamniki; 2 – qushniki. II – quloq suprasi: 1 – olti oylik embrionniki; 2 – katta odamniki; 3 – maymunniki. III – ko‘richak va uning chuvalchangsimon o‘simtasi: 1 – odamniki; 2 – tuyoqli hayvonniki.

Atavizm hodisasi

Odamlarda ba’zan atavizm hodisasi ham uchraydi (122-rasm).

122-rasm. Odamdagi atavizm hodisasi. 1 – sherbashara odam; 2 – ko‘p emchakli bola; 3 – dumli bola.
122-rasm. Odamdagi atavizm hodisasi. 1 – sherbashara odam; 2 – ko‘p emchakli bola; 3 – dumli bola.

Odamsimon maymunlar bilan odam skeleti va ichki organlar tuzilishida o‘xshashliklar nihoyatda ko‘p. Qoziq, jag‘ tishlarining soni ham bir xil. Odamsimon maymunlarda va odamda dum bo‘lmaydi. Odam uchun xos to‘rtta qon guruhi gorilla, shimpanze, orangutanlarda ham uchraydi.

Xromosomalar va o‘xshashliklar

Xromosomalarni maxsus usul bilan bo‘yash orqali odam va shimpanze xromosomalarining nihoyatda nozik ko‘ndalang chiziqlari ham o‘xshashligi ma’lum bo‘ldi. Odamsimon maymunlarda 48 ta xromosoma bor. Maymunlarning ikki juft xromosomasi odamda qo‘shilib ketganligi tufayli uning kariotipi 46 ta xromosomadan iborat.

Ko‘pgina parazitlar (bosh biti) va kasalliklar (gripp, chechak, vabo, qorin tifi va boshqalar)ning bo‘lishi umumiydir. Odamsimon maymunlarda ham mimika muskullari yaxshi rivojlangan.

Tik yurishga moslanish

Odam skeletining tuzilishida tik yurishga bog‘liq bo‘lgan o‘ziga xos bir qator o‘zgarishlar yuzaga kelgan. Uning umurtqa pog‘onasida tabiiy egilmalar, tovonida gumbaz paydo bo‘lgan, oyoq panjasining bosh barmog‘i boshqa barmoqlarga yaqinlashib, tayanch vazifasini bajaradi, chanoq suyaklari ancha kengaygan.

Bilimingizni sinang

Antropologiya qanday fan va nimani o‘rganadi?
  1. Faqat tabiiy fan; odam organlarining faoliyatini
  2. Ijtimoiy fan; jamiyatdagi siyosiy jarayonlarni
  3. Fanlararo sintetik fan; odamning ijtimoiy-biologik mavjudot sifatida tarixiy rivojlanishi va evolutsiyasini
  4. Aniq fan; odam genomining kimyoviy tarkibini

To‘g‘ri javob: Fanlararo sintetik fan; odamning ijtimoiy-biologik mavjudot sifatida tarixiy rivojlanishi va evolutsiyasini. Antropologiya odamning ijtimoiy-biologik mavjudot sifatidagi tarixiy rivojlanishini o‘rganuvchi fanlararo sintetik fan.

Odamning tarixiy rivojlanishi haqidagi zamonaviy fikrlar asosan qaysi fanlarning dalillariga tayanadi?
  1. Tarix, falsafa, huquqshunoslik va iqtisodiyot
  2. Fizika, kimyo, astronomiya va geografiya
  3. Molekular biologiya, sitologiya, solishtirma anatomiya, fiziologiya, embriologiya va paleontologiya
  4. Botanika, mikrobiologiya, ekologiya va zoogeografiya

To‘g‘ri javob: Molekular biologiya, sitologiya, solishtirma anatomiya, fiziologiya, embriologiya va paleontologiya. Zamonaviy fikrlar molekular biologiya, sitologiya, solishtirma anatomiya, fiziologiya, embriologiya va paleontologiya dalillariga asoslanadi.

Odamning ilk embrional taraqqiyoti bosqichida hamma xordalilar kabi qaysi asosiy o‘zak organlar hosil bo‘ladi?
  1. Yurak, o‘pka va buyrak
  2. Teri, muskullar va jigar
  3. Umurtqa pog‘onasi, bosh miya va skelet
  4. Nerv nayi, xorda va ichak nayi

To‘g‘ri javob: Nerv nayi, xorda va ichak nayi. Embrional taraqqiyotda hamma xordalilarda nerv nayi, xorda va ichak nayi hosil bo‘ladi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Odamda boshqa sutemizuvchilar kabi 9 ta bo‘yin umurtqasi bor; II. Odamda 4 kamerali yurak va ikkita qon aylanish doirasi mavjud; III. Odamning o‘rta qulog‘ida 3 ta eshitish suyakchasi bor.
  1. Faqat I
  2. I va III
  3. II va III
  4. I va II

To‘g‘ri javob: II va III. I noto‘g‘ri: sutemizuvchilarda 7 ta bo‘yin umurtqasi bo‘ladi.

Quyidagilardan qaysi biri odamdagi rudiment organlarga kiradi?
  1. Buyrak
  2. Oshqozon
  3. Ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasi
  4. O‘pka alveolalari

To‘g‘ri javob: Ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasi. Ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasi rudiment organlar qatoriga kiradi.

Odam skeletining tik yurishga bog‘liq o‘zgarishlarini moslang: 1) umurtqa pog‘onasi; 2) tovon; 3) chanoq suyaklari; a) gumbaz paydo bo‘lgan; b) ancha kengaygan; c) tabiiy egilmalar hosil bo‘lgan.
  1. 1-a, 2-c, 3-b
  2. 1-c, 2-b, 3-a
  3. 1-b, 2-a, 3-c
  4. 1-c, 2-a, 3-b

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. Umurtqa pog‘onasida egilmalar, tovonda gumbaz, chanoq suyaklari kengaygan.

Odamsimon maymunlarda nechta xromosoma bor va odam kariotipi nima sababdan 46 ta xromosomadan iborat?
  1. Maymunlarda 48 ta; odamda maymunlarning ikki juft xromosomasi qo‘shilib ketgan
  2. Maymunlarda 44 ta; odamda ikki xromosoma ortiqcha qo‘shilgan
  3. Maymunlarda 46 ta; odamda ikki juft xromosoma ajralib ketgan
  4. Maymunlarda 48 ta; odamda ikki juft xromosoma yo‘qolib ketgan

To‘g‘ri javob: Maymunlarda 48 ta; odamda maymunlarning ikki juft xromosomasi qo‘shilib ketgan. Maymunlarda 48 ta xromosoma, odamda ikki juft xromosoma qo‘shilib ketgani sababli 46 ta.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Odamsimon maymunlar va odamda qoziq, jag‘ tishlarining soni bir xil; II. Odamsimon maymunlarda dum bo‘ladi, odamda esa yo‘q; III. Odamdagi to‘rtta qon guruhi gorilla, shimpanze, orangutanlarda ham uchraydi.
  1. Faqat II
  2. I va III
  3. II va III
  4. I va II

To‘g‘ri javob: I va III. II noto‘g‘ri: odamsimon maymunlarda ham, odamda ham dum bo‘lmaydi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiMezozoy, kaynazoy eralaridagi hayotKeyingi →Odam evolutsiyasining asosiy bosqichlari