XotirAITirik organizmlar haqida umumiy ma’lumot
Mavzular
Tirik organizmlar dunyolari
Barcha tirik organizmlar oziqlanadi, nafas oladi, ko‘payadi, o‘sadi va rivojlanadi. Avvalgi mavzularda tirik organizmlar hujayralardan iborat ekanligini bilib oldik. Barcha tirik organizmlar prokariot va eukariot hujayradan tuzilganligi, hujayrasining katta-kichikligi, avtotrof va geterotrof oziqlanishi va boshqa belgilariga ko‘ra farqlanadi.
Tirik organizmlar xilma-xil bo‘lib, ular bakteriyalar dunyosi, zamburug‘lar dunyosi, o‘simliklar dunyosi va hayvonot dunyosiga bo‘linadi (17-rasm).
Bakteriyalar va zamburug‘lar
Bakteriyalar dunyosi – asosan, geterotrof oziqlanuvchi prokariot organizmlardan iborat. Bakteriyalarni faqat mikroskop yordamida o‘rganish mumkin. Ular doimiy ravishda atrofimizda mavjud, lekin juda kichik bo‘lganligi sababli ko‘zimizga ko‘rinmaydi. Bakteriyalarga sil tayoqchasi, achituvchi va chirituvchi bakteriyalar kiradi.
Zamburug‘lar dunyosi – erkin harakat qila olmaydigan eukariot organizmlar, geterotrof usulda oziqlanadi. Ingichka ipchalar – gifalar yordamida tuproqqa birikadi. Zamburug‘larda sporasi maxsus boshoqchasida yoki qalpoqchasida yetiladi. Ular mikroskopda ko‘rinadigan achitqi zamburug‘idan tortib, yirik qo‘ziqorinlargacha bo‘lgan organizmlarni o‘z ichiga oladi.
O‘simliklar va hayvonot dunyosi
O‘simlik dunyosi – flora deyiladi. O‘simliklar erkin harakatlana olmaydigan eukariot organizmlar. Atrofimizdagi yashil o‘simliklar avtotrof usulda oziqlanadi. Ko‘pchilik vakillari yashil xlorofill pigmenti hisobiga fotosintez qiladi. Fotosintez – o‘simliklarning oziqlanish turi bo‘lib, bunda o‘simlik karbonat angidrid gazini yutib, atmosferaga kislorod gazini ajratadi. Fotosintez natijasida organik moddalar ham hosil bo‘ladi.
Hayvonot dunyosi – fauna deyiladi. Ular erkin harakatlana oladigan eukariot organizmlar bo‘lib, oziqlanishi geterotrof usulda amalga oshadi. Ko‘p hujayrali hayvonlar nerv sistemasi va sezgi organlari (ko‘rish, eshitish, ta’m bilish)ning mavjudligi bilan boshqa tirik organizmlardan farq qiladi. Hayvonlar nerv sistemasi va sezgi organlari yordamida tashqi muhitdan kelayotgan ma’lumotni qabul qiladi va unga javob qaytaradi.
Viruslar – hujayrasiz shakl
Organik olamda yana shunday mavjudotlar borki, ular mustaqil yashay olmaydi. Bunday hayot shakllari viruslar deyiladi.
Viruslar. Viruslar hayotning hujayrasiz shakli bo‘lib, jonsiz va jonli tabiat o‘rtasida oraliq o‘rinni egallaydi. Chunki viruslar faqat hujayra ichiga kirgandagina tirik organizmlarga o‘xshash belgilarni namoyon qiladi, ya’ni ko‘payadi. Hujayradan tashqarida tiriklikka xos belgilarni namoyon qilmaydi. Viruslar hujayra ichiga kirib, uning ozuqa moddasi hisobiga ko‘payadi va hujayrani nobud qiladi.
Virus turlari va kasalliklar
Viruslar hamma hujayraga ham ta’sir qilavermaydi. Masalan, gepatit A va B virusi jigar hujayralarida, gripp va koronavirus nafas yo‘llarining shilliq qavatida, gerpes virusi lab epiteliysida parazitlik qiladi. Bakteriyalarda bakteriofag, o‘simliklarda tamaki mozaikasi virusi, hayvonlarda quturish virusi parazitlik qiladi.
Viruslar odamda gripp, gepatit, ensefalit, OITS va boshqa kasalliklarini keltirib chiqaradi. Virusli kasalliklarning eng keng tarqalgan turi gripp bo‘lib, uning dastlabki belgilari haroratning ko‘tarilishi, ishtahaning pasayishi, lanjlik, umumiy holsizlik bilan boshlanadi. Bunday paytda bemorga ko‘p suyuqlik ichirish va shifokorga murojaat qilish zarur bo‘ladi.
Bilimingizni sinang
Hayotning hujayrasiz shakli bo‘lib, jonsiz va jonli tabiat o‘rtasida oraliq o‘rinni egallaydigan mavjudotlar qanday ataladi?
- Achitqilar
- Zamburug‘lar
- Viruslar
- Bakteriyalar
To‘g‘ri javob: Viruslar. Viruslar hujayrasiz hayot shakli bo‘lib, jonsiz va jonli tabiat o‘rtasida oraliq o‘rinni egallaydi.
Nima uchun viruslar jonsiz va jonli tabiat o‘rtasida oraliq o‘rinni egallaydi?
- Ular prokariot hujayradan tuzilgan, lekin hech qachon ko‘paymaydi
- Ular hujayradan tashqarida ham ko‘payadi va ozuqa moddalarini o‘zlashtiradi
- Ular faqat hujayradan tashqarida tiriklikka xos belgilarni namoyon qiladi
- Hujayra ichiga kirgandagina ko‘payish kabi tiriklik belgilarini ko‘rsatadi
To‘g‘ri javob: Hujayra ichiga kirgandagina ko‘payish kabi tiriklik belgilarini ko‘rsatadi. Viruslar faqat hujayra ichida ko‘payadi, hujayradan tashqarida tiriklik belgilarini ko‘rsatmaydi.
Qaysi dunyo vakillari eukariot bo‘lib, erkin harakat qila olmaydi va geterotrof usulda oziqlanadi?
- Hayvonlar
- Bakteriyalar
- Zamburug‘lar
- O‘simliklar
To‘g‘ri javob: Zamburug‘lar. O‘simliklar avtotrof, hayvonlar harakatlana oladi, bakteriyalar prokariot; faqat zamburug‘lar uchala belgiga ega.
Viruslarni ular parazitlik qiladigan joy bilan moslang: 1) gepatit A va B virusi; 2) gripp va koronavirus; 3) gerpes virusi. a) lab epiteliysi; b) jigar hujayralari; c) nafas yo‘llarining shilliq qavati.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-c, 2-a, 3-b
- 1-b, 2-a, 3-c
- 1-b, 2-c, 3-a
To‘g‘ri javob: 1-b, 2-c, 3-a. Gepatit virusi jigar hujayralarida, gripp va koronavirus nafas yo‘llarida, gerpes lab epiteliysida parazitlik qiladi.
Virusni parazitlik qiladigan organizmlar guruhi bilan moslang: 1) bakteriofag; 2) tamaki mozaikasi virusi; 3) quturish virusi. a) o‘simliklar; b) hayvonlar; c) bakteriyalar.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-c, 2-a, 3-b
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-c, 2-b, 3-a
To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. Bakteriofag bakteriyalarda, tamaki mozaikasi virusi o‘simliklarda, quturish virusi hayvonlarda parazitlik qiladi.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Bakteriyalar dunyosi asosan geterotrof oziqlanuvchi prokariot organizmlardan iborat; II. Zamburug‘larda sporasi maxsus boshoqchasida yoki qalpoqchasida yetiladi; III. Zamburug‘lar gifalar yordamida suv tubiga birikadi.
- I va II
- II va III
- I va III
- I, II va III
To‘g‘ri javob: I va II. III noto‘g‘ri: zamburug‘lar gifalar yordamida tuproqqa birikadi.
Virusli kasalliklarning eng keng tarqalgan turi qaysi?
- OITS
- Ensefalit
- Gepatit
- Gripp
To‘g‘ri javob: Gripp. Virusli kasalliklar ichida eng keng tarqalgani gripp hisoblanadi.
Fotosintez jarayonida o‘simlik qaysi gazni yutadi va atmosferaga qaysi gazni ajratadi?
- Azotni yutib, kislorod ajratadi
- Kislorodni yutib, karbonat angidrid ajratadi
- Karbonat angidridni yutib, kislorod ajratadi
- Kislorodni yutib, azot ajratadi
To‘g‘ri javob: Karbonat angidridni yutib, kislorod ajratadi. Fotosintezda o‘simlik karbonat angidrid gazini yutib, kislorod ajratadi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash