XotirAIO‘simliklar dunyosi
Mavzular
O‘simliklarga xos xususiyatlar
O‘simliklarga xos xususiyatlar. O‘simliklar dunyosi hayvonot dunyosidan farqlanib, tuproqqa birikib o‘sadi. O‘simliklar oziqlanish jarayonida atmosferadan karbonat angidridni o‘zlashtirib, glyukoza hosil qiladi va kislorod ajratadi.
Barcha tirik organizmlar kabi o‘simliklar ham nafas oladi. Nafas olish jarayonida oziqlanishdan farq qilib, atmosferadan kislorod yutib, karbonat angidrid ajratadi.
O‘simliklar tanasi vegetativ va generativ organlardan iborat. Vegetativ organlar o‘simlikning oziqlanishi, o‘sishi va rivojlanishini ta’minlaydi, ularga ildiz, poya, barg kiradi. Generativ organlar o‘simlikning ko‘payishi, tarqalishini ta’minlaydi, ularga gul, meva, urug‘ kiradi. Organlar to‘qimalardan iborat. O‘simlik to‘qimalariga qoplovchi, asosiy, mexanik, o‘tkazuvchi, hosil qiluvchi, ajratuvchi to‘qimalar kiradi. To‘qimalar hujayralardan tashkil topgan.
O‘simliklarning ahamiyati
O‘simliklarning ahamiyati. O‘simliklar tabiatda katta ahamiyatga ega:
- fotosintez tufayli atmosferaga kislorod ajratadi;
- produtsent organizm, ya’ni organik modda hosil qiladi;
- ozuqa zanjirining asosiy qismini tashkil etadi, o‘simlikxo‘r organizmlar uchun oziq bo‘ladi;
- suv bug‘latish orqali havoni namlantirib turadi.
O‘simliklarning inson faoliyatidagi ahamiyati:
- kislorod manbai hisoblanadi (barcha yashil o‘simliklar);
- oziq-ovqat sifatida iste’mol qilinadi (olma, o‘rik, yong‘oq va hokazolar);
- dori-darmon sifatida foydalaniladi (yalpiz, na’matak, shirinmiya va hokazolar);
- chorva mollari uchun yem-xashak hisoblanadi (beda, sebarga, shuvoq va hokazolar);
- manzarali va xona o‘simligi sifatida o‘stiriladi (fikus, kaktus va hokazolar);
- qurilish va sanoat xomashyosi (yog‘och, paxta va kanop).
Sistematik birliklar
O‘simliklar sistematikasi. Sistematika faniga shved olimi Karl Linney asos solgan. O‘simliklarning 500 mingdan ortiq turi bo‘lib, ularni o‘rganishni osonlashtirish uchun bir-biriga o‘xshash o‘simliklarni birlashtirib, guruhlarga bo‘linadi. O‘simliklarni sistematikaga solishda quyidagi sistematik birliklardan foydalaniladi:
- tur – turkum – oila – sinf – bo‘lim – dunyo
Tuzilishi o‘xshash organizmlar bitta turga kiradi. O‘xshash turlar birlashib turkumni, turkumlar oilani, oila sinfni, sinflar esa bo‘limni, bo‘limlar o‘simliklar dunyosini tashkil qiladi. O‘simliklar sistematikasi bilan dorivor qoqio‘t va makkajo‘xori misolida tanishib chiqamiz.
Qoqio‘t va makkajo‘xori
Dorivor qoqio‘tning sistematik o‘rni:
- Dunyo – O‘simliklar
- Bo‘lim – Yopiq urug‘lilar (Magnoliyatoifa)
- Sinf – Ikki urug‘pallalilar (Magnoliyasimon)
- Oila – Qoqio‘tdoshlar
- Turkum – Qoqio‘t
- Tur – Dorivor qoqio‘t
Makkajo‘xorining sistematik o‘rni:
- Dunyo – O‘simliklar
- Bo‘lim – Yopiq urug‘lilar (Magnoliyatoifa)
- Sinf – Bir urug‘pallalilar (Lolasimon)
- Oila – Bug‘doydoshlar
- Turkum – Jo‘xori
- Tur – Makkajo‘xori
Tuban va yuksak o‘simliklar
O‘simliklar dunyosi tuban va yuksak o‘simliklarga bo‘linadi (27-rasm). Tuban o‘simliklarning tanasi ildiz, poya, bargga bo‘linmagan. Bunday tana qattana yoki tallom deyiladi. Tuban o‘simliklarga suvo‘tlar bo‘limi kiradi. Yuksak o‘simliklarning tanasi ildiz, poya va bargdan iborat. Yuksak o‘simliklar sporali va urug‘li o‘simliklarga bo‘linadi. Sporali yuksak o‘simliklarga yo‘sinlar, qirqbo‘g‘imlar va qirqquloqlar bo‘limi kiradi. Urug‘li o‘simliklar esa urug‘ining joylashishiga ko‘ra ochiq urug‘lilar va yopiq urug‘lilar bo‘limini o‘z ichiga oladi.
Yopiq urug‘li o‘simliklar bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar sinfiga ajraladi. Ikki urug‘pallali o‘simliklarga ra’nodoshlar, qoqio‘tdoshlar; bir urug‘pallali o‘simliklar sinfiga esa bug‘doydoshlar oilasi kiradi. Bug‘doydoshlar oilasiga jo‘xori va arpa turkumi kiradi. Makkajo‘xori esa jo‘xori turkumining vakilidir.
Bilimingizni sinang
Sistematika faniga kim asos solgan?
- Ingliz olimi Charlz Darvin
- Shved olimi Karl Linney
- Avstriyalik olim Gregor Mendel
- Fransuz olimi Jan Lamark
To‘g‘ri javob: Shved olimi Karl Linney. Sistematika faniga shved olimi Karl Linney asos solgan.
Sistematik birliklarni kichigidan kattasiga qarab to‘g‘ri ketma-ketlikda joylashtiring: 1) oila; 2) tur; 3) sinf; 4) turkum.
- 4-2-1-3
- 2-4-1-3
- 2-1-4-3
- 2-4-3-1
To‘g‘ri javob: 2-4-1-3. Tur – turkum – oila – sinf – bo‘lim – dunyo tartibida kattalashadi.
Sistematik o‘rinlarni moslang: 1) dorivor qoqio‘tning sinfi; 2) makkajo‘xorining sinfi; 3) makkajo‘xorining turkumi. a) Jo‘xori; b) Ikki urug‘pallalilar; c) Bir urug‘pallalilar.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-c, 2-a, 3-b
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-b, 2-a, 3-c
To‘g‘ri javob: 1-b, 2-c, 3-a. Qoqio‘t ikki urug‘pallalilar, makkajo‘xori bir urug‘pallalilar sinfida, turkumi esa Jo‘xori.
Qaysi qatorda faqat generativ organlar keltirilgan?
- Poya, barg, meva
- Ildiz, poya, barg
- Gul, meva, urug‘
- Ildiz, gul, urug‘
To‘g‘ri javob: Gul, meva, urug‘. Generativ organlarga gul, meva, urug‘ kiradi; ildiz, poya, barg vegetativ organlardir.
Vegetativ organlar o‘simlik hayotida qanday vazifani bajaradi?
- Faqat urug‘ hosil bo‘lishini ta’minlaydi
- Ko‘payishi va tarqalishini ta’minlaydi
- Oziqlanishi, o‘sishi va rivojlanishini ta’minlaydi
- Faqat havoni namlantirib turadi
To‘g‘ri javob: Oziqlanishi, o‘sishi va rivojlanishini ta’minlaydi. Ildiz, poya, barg o‘simlikning oziqlanishi, o‘sishi va rivojlanishini ta’minlaydi.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Yuksak o‘simliklarning tanasi qattana yoki tallom deyiladi; II. Sporali yuksak o‘simliklarga yo‘sinlar, qirqbo‘g‘imlar va qirqquloqlar kiradi; III. Tuban o‘simliklarga suvo‘tlar bo‘limi kiradi.
- I va II
- II va III
- I va III
- I, II va III
To‘g‘ri javob: II va III. I noto‘g‘ri: yuksak o‘simliklar tanasi ildiz, poya, bargdan iborat; tallom tuban o‘simliklarga xos.
O‘simliklarning nafas olishi oziqlanishidan qanday farq qiladi?
- Nafas olishda kislorod yutilib, glyukoza hosil bo‘ladi
- Nafas olishda kislorod yutilib, karbonat angidrid ajraladi
- Nafas olishda karbonat angidrid yutilib, glyukoza hosil bo‘ladi
- Nafas olishda karbonat angidrid yutilib, kislorod ajraladi
To‘g‘ri javob: Nafas olishda kislorod yutilib, karbonat angidrid ajraladi. Oziqlanishda karbonat angidrid yutilib kislorod ajraladi; nafas olishda esa aksincha.
Produtsent organizm sifatida o‘simliklar tabiatda qanday vazifani bajaradi?
- Boshqa tirik organizmlar hisobiga yashaydi
- Atmosferadagi erkin azotni o‘zlashtiradi
- O‘lik qoldiqlarni parchalab, tuproqni tozalaydi
- Organik modda hosil qiladi
To‘g‘ri javob: Organik modda hosil qiladi. Produtsent o‘simlik fotosintez orqali organik modda hosil qiladi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash