XotirAIEkologik omillar
Mavzular
Ekologik omillar turlari
Ekologik omillar. Tirik organizmga ta’sir ko‘rsatuvchi tashqi omillar ekologik omillar deyiladi. Ekologik omillar 3 xil bo‘ladi:
- 1) abiotik omillar jonsiz tabiat omillari hisoblanadi. Masalan: yorug‘lik, namlik, haroratning tirik organizmga ta’siri;
- 2) biotik omillar tirik organizmning bir-biriga ta’siri, masalan: mikroorganizm, o‘simlik va hayvonlarning o‘zaro ta’siri;
- 3) antropogen omillar inson faoliyatining tabiatga ta’siri natijasida yuzaga keladi. Masalan: inson faoliyati natijasida tirik organizmlarning qirilib ketishi, tiklanishi, yangi nav va zotlarning yaratilishi.
Yashash muhiti
Tirik organizm moslashgan, yaxshi ko‘payadigan muhit yashash muhiti deyiladi. Baliqlar tanasining suyri shaklda bo‘lishi va shilimshiq bilan qoplanganligi suv qarshiligini yengishga yordam beradi. Sudralib yuruvchilarning muguz tangachasi cho‘l sharoitida ularni suv bug‘latishdan va issiqdan asraydi.
Biotsenoz va uning qismlari
Biotsenoz. Tabiiy jamoa deganda, jonli va jonsiz tabiatning o‘zaro aloqasi tushuniladi. Tabiiy jamoaning jonli qismi biotsenoz deyiladi. Biotsenozga o‘simlik, hayvon va mikroorganizmlar kiradi. Biotsenoz quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
- 1. Produtsent – organik modda hosil qiluvchilar. Ularga yashil o‘simliklar kiradi.
- 2. Konsumentlar – iste’mol qiluvchilar. Ularga o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar kiradi.
- 3. Redutsentlar – parchalovchilar. Organik moddalarni mineral moddalarga aylantirib beradi. Ularga bakteriyalar va zamburug‘lar kiradi.
Oziq zanjiri
Oziq zanjiri. Oziq zanjirida biotsenozning tarkibiy qismlari ishtirok etadi. O‘zidan oldingisini yeb, keyingilariga oziqa bo‘ladigan organizmlar oziq zanjirini hosil qiladi. Oziq zanjirining birinchi halqasida avtotrof o‘simliklar turadi. Ular produtsent organizm bo‘lib, ikkinchi halqasida konsumentlar, oxirgi halqasida redutsentlar ishtirok etadi.
Masalan, bug‘doyni chigirtka yeydi. Chigirtkani baqa tutib oladi. Ilon baqa bilan oziqlanadi va burgutga ozuqa bo‘ladi. Chigirtka, baqa, ilon, burgut konsument organizmlar, ya’ni tayyor organik moddalarni iste’mol qiladi. Bakteriya va zamburug‘lar redutsentlar bo‘lib, organik moddalarni mineral moddalargacha parchalaydi (74-rasm).
Halqa uzilishi oqibati
Oziq zanjirining biror halqasi uzilsa, keyingi halqaga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, yomg‘ir kam yog‘gan yillarda o‘simliklar yaxshi rivojlanmaydi. Natijada chigirtkalar kamroq bo‘ladi.
Bilimingizni sinang
Rasmda 6 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
- baqa
- chirituvchi bakteriya va zamburug‘lar
- o‘simlik
- ilon
To‘g‘ri javob: chirituvchi bakteriya va zamburug‘lar. 74-rasm. Oziq zanjiri: 1– o‘simlik; 2– chigirtka; 3– baqa; 4– ilon; 5– burgut; 6– chirituvchi bakteriya va zamburug‘lar.
Rasmda «chigirtka» qaysi raqam bilan ko‘rsatilgan?
- 5
- 4
- 6
- 2
To‘g‘ri javob: 2. 74-rasm. Oziq zanjiri: 1– o‘simlik; 2– chigirtka; 3– baqa; 4– ilon; 5– burgut; 6– chirituvchi bakteriya va zamburug‘lar.
Rasmda 3 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
- chigirtka
- burgut
- chirituvchi bakteriya va zamburug‘lar
- baqa
To‘g‘ri javob: baqa. 74-rasm. Oziq zanjiri: 1– o‘simlik; 2– chigirtka; 3– baqa; 4– ilon; 5– burgut; 6– chirituvchi bakteriya va zamburug‘lar.
Ekologik omilni uning ta’rifi bilan moslang: 1) abiotik; 2) biotik; 3) antropogen. a) tirik organizmlarning bir-biriga ta’siri; b) jonsiz tabiat omillari; c) inson faoliyatining tabiatga ta’siri.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-b, 2-a, 3-c
- 1-c, 2-a, 3-b
To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. Abiotik omillar jonsiz tabiat, biotik – tirik organizmlar ta’siri, antropogen – inson faoliyati natijasidir.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Yorug‘lik, namlik va harorat abiotik omillardir; II. Mikroorganizm, o‘simlik va hayvonlarning o‘zaro ta’siri antropogen omil hisoblanadi; III. Yangi nav va zotlarning yaratilishi antropogen omil natijasidir.
- I va II
- II va III
- I, II va III
- I va III
To‘g‘ri javob: I va III. Organizmlarning o‘zaro ta’siri biotik omil, shuning uchun II hukm noto‘g‘ri.
Sudralib yuruvchilarning muguz tangachasi cho‘l sharoitida qanday vazifani bajaradi?
- Oziq moddalarni hazm qiladi
- Suv qarshiligini yengishga yordam beradi
- Ularni suv bug‘latishdan va issiqdan asraydi
- Havodan kislorod o‘zlashtirishga yordam beradi
To‘g‘ri javob: Ularni suv bug‘latishdan va issiqdan asraydi. Muguz tangacha cho‘lda suv bug‘lanishi va issiqdan saqlaydi.
Baliqlar tanasining suyri shakli va shilimshiq qoplami hamda sudralib yuruvchilarning muguz tangachasi qanday moslanishga xizmat qiladi?
- Baliqlarda suv qarshiligini yengish, sudralib yuruvchilarda suv bug‘latish va issiqdan saqlanish
- Ikkalasi ham suv bug‘latishdan va issiqdan saqlanishga
- Baliqlarda issiqdan saqlanish, sudralib yuruvchilarda suv qarshiligini yengish
- Ikkalasi ham suv qarshiligini yengishga
To‘g‘ri javob: Baliqlarda suv qarshiligini yengish, sudralib yuruvchilarda suv bug‘latish va issiqdan saqlanish. Baliqlarda suv muhitiga, sudralib yuruvchilarda cho‘l sharoitiga moslanish ko‘rinadi.
Biotsenozning organik moddalarni mineral moddalarga aylantirib beruvchi qismi va unga kiruvchi organizmlar qaysi javobda to‘g‘ri?
- Redutsentlar – yashil o‘simliklar
- Konsumentlar – o‘txo‘r va yirtqich hayvonlar
- Redutsentlar – bakteriyalar va zamburug‘lar
- Produtsentlar – yashil o‘simliklar
To‘g‘ri javob: Redutsentlar – bakteriyalar va zamburug‘lar. Parchalovchilar – redutsentlar bo‘lib, ularga bakteriyalar va zamburug‘lar kiradi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash