XotirAI logotipiXotirAI
🧬 6-sinf · Botanika · 3-§.

Oʻsimliklarning hayotiy shakllari

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Hayotiy shakl va daraxtlar

Oʻsimliklarning tashqi muhitga har xil shaklda moslashishi hayotiy shakl deyiladi.

Gulli oʻsimliklar hayotiy shakllariga koʻra daraxt, buta, yarimbuta, bir yillik, ikki yillik va koʻp yillik oʻtlarga boʻlinadi.

Daraxtlar – bitta yoʻgʻon yogʻochlashgan tanali, baquvvat ildizli va keng shox-shabbali, baland boʻyli koʻp yillik oʻsimliklar. Olma, oʻrik, yongʻoq va shaftolining shox-shabbasi yoyiq; qaragʻay va terakniki gʻuj va tik; sadaqayragʻochniki sharsimon boʻladi (3-rasm).

3-rasm. Daraxtlar: Terak, Sadaqayragʻoch, Baobab.
3-rasm. Daraxtlar: Terak, Sadaqayragʻoch, Baobab.
3-rasm. Daraxtlar: Terak, Sadaqayragʻoch, Baobab.
3-rasm. Daraxtlar: Terak, Sadaqayragʻoch, Baobab.

Daraxtlarning moslashuvi va butalar

Tabiiy holda oʻsadigan daraxtlar sharoitga qarab bir-biridan keskin farq qiladi. Togʻlarning oʻrta qismidagi archa boʻydor boʻlib oʻssa, eng balandliklardagisi esa yerdan 0,5–1 m koʻtariladi, xolos. Bu hol oʻsimliklarni doimiy esib turadigan shamoldan va qishning qattiq sovuqlaridan saqlaydi.

Butalar – bir nechta yogʻochlashgan poya – tanaga ega koʻp yillik oʻsimliklar (4-rasm). Ildizdagi qoʻshimcha kurtaklardan yangi yosh novdalar oʻsib chiqadi. Bularga irgʻay, singirtak, na'matak, zirk, bodomcha, uchqat, anor, limon, qoraqat, ligustrum, nastarin kabi oʻsimliklarni misol qilib keltirish mumkin.

4-rasm. Butalar: Nastarin, Maymunjon, Qoraqat.
4-rasm. Butalar: Nastarin, Maymunjon, Qoraqat.

Yarimbutalar va koʻp yillik oʻtlar

Yarimbutalar poyasining pastki qismi yogʻochlashgan, yuqori yashil qismini qishda sovuq urib ketadigan koʻp yillik oʻsimliklardir. Choʻllarda keng tarqalgan oʻsimliklardan izen, keyreuk, teresken, sarsazan va shuvoq kabilar shular jumlasidandir (5-rasm).

5-rasm. Yarimbutalar: Teresken, Sarsazan, Itsigak.
5-rasm. Yarimbutalar: Teresken, Sarsazan, Itsigak.

Koʻp yillik oʻtlar – yerusti qismi qishda qurib, oʻsish kurtaklari tuproq ostida qishlaydigan oʻsimliklar. Bularga beda, ajriq, gʻumay, sachratqi, piskom piyozi, kiyikoʻt, sallagul, qoqioʻt, shirinmiya, iloq, lola, qamish, andiz, yalpiz, kovrak, gulsafsar singari oʻsimliklar kiradi (6-rasm).

6-rasm. Koʻp yillik oʻtlar: Koʻp yillik oʻtning hayoti (kuz, qish, bahor); Qoqioʻt; Qulupnay.
6-rasm. Koʻp yillik oʻtlar: Koʻp yillik oʻtning hayoti (kuz, qish, bahor); Qoqioʻt; Qulupnay.

Ikki va bir yillik oʻtlar

Ikki yillik oʻtlar – birinchi yili urugʻdan koʻkarib chiqib, vegetativ organlar hosil qiladigan, ildizi va barglarida oziq moddalar toʻplaydigan oʻsimliklar. Ular ikkinchi yili gullab meva tugadi. Bularga lavlagi, sabzi, sholgʻom, sigirquyruq va boshqalar kiradi (7-rasm).

7-rasm. Ikki yillik oʻtlar: Ikki yillik oʻtning hayoti (urugʻ, birinchi yili, qish, ikkinchi yili); Lavlagi; Karam.
7-rasm. Ikki yillik oʻtlar: Ikki yillik oʻtning hayoti (urugʻ, birinchi yili, qish, ikkinchi yili); Lavlagi; Karam.

Bir yillik oʻtlar bir yil ichida urugʻdan unib chiqadi, oʻsadi, gullaydi va meva tugib, oʻz hayotini tugatadi (8-rasm). Qishloq xoʻjaligida oʻstiriladigan madaniy oʻsimliklarning juda koʻpchiligi bir yillik oʻsimliklardir. Bularga gʻoʻza, bugʻdoy, arpa, zigʻir, yeryongʻoq, mosh, noʻxat, sholi, pomidor, qalampir, qovun, tarvuz, rayhon va boshqalar kiradi.

8-rasm. Bir yillik oʻtlar: Bir yillik oʻtning hayoti: 1 – urugʻ; 2 – voyaga yetgan oʻsimlik. Kungaboqar; Zubturum.
8-rasm. Bir yillik oʻtlar: Bir yillik oʻtning hayoti: 1 – urugʻ; 2 – voyaga yetgan oʻsimlik. Kungaboqar; Zubturum.

Bir yillik oʻtlar orasida juda mayda, yer yuzidan 5–20 sm koʻtarilib oʻsadigan momaqaldiroq, qoʻytikan kabilarni, boʻyi 1 m dan ham oshadigan kanakunjut, makkajoʻxori hamda kanopga oʻxshash oʻsimliklarni ham koʻplab uchratish mumkin.

Hayotiy shakllarning xulosasi

Shunday qilib, gulli oʻsimliklar hayotiy shakllariga koʻra daraxt, buta, yarimbuta, koʻp yillik, ikki va bir yillik oʻtlardan tashkil topgan.

Bilimingizni sinang

Oʻsimliklarning tashqi muhitga har xil shaklda moslashishi nima deyiladi?
  1. Hayotiy shakl
  2. Generativ shakl
  3. Irsiy shakl
  4. Vegetativ shakl

To‘g‘ri javob: Hayotiy shakl. Moslashishning tashqi shakli hayotiy shakl deyiladi.

Daraxtlar butalardan qaysi belgisi bilan farq qiladi?
  1. Daraxt yerusti qismi qishda qurib qoladi, buta qurimaydi
  2. Daraxtda bir nechta poya, butada bitta yoʻgʻon tana boʻladi
  3. Daraxt bir yillik, buta koʻp yillik oʻsimlik
  4. Daraxtda bitta yoʻgʻon yogʻochlashgan tana, butada bir nechta yogʻochlashgan poya boʻladi

To‘g‘ri javob: Daraxtda bitta yoʻgʻon yogʻochlashgan tana, butada bir nechta yogʻochlashgan poya boʻladi. Daraxtda bitta yoʻgʻon tana, butada bir nechta yogʻochlashgan poya (tana) boʻladi.

Daraxtlarni shox-shabbasining shakli bilan moslang: 1) sadaqayragʻoch; 2) olma; 3) qaragʻay. a) yoyiq; b) gʻuj va tik; c) sharsimon.
  1. 1-c, 2-a, 3-b
  2. 1-a, 2-b, 3-c
  3. 1-b, 2-c, 3-a
  4. 1-c, 2-b, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. Sadaqayragʻochniki sharsimon, olmaniki yoyiq, qaragʻayniki gʻuj va tik.

Togʻlarning eng baland qismida oʻsadigan archa nima uchun yerdan atigi 0,5–1 m koʻtariladi?
  1. Bu uning mevasi tez pishishini ta'minlaydi
  2. Bu uni doimiy esib turadigan shamoldan va qishning qattiq sovuqlaridan saqlaydi
  3. Bu uni suvdan koʻproq foydalanishga undaydi
  4. Bu unga koʻproq quyosh nuri tushishini ta'minlaydi

To‘g‘ri javob: Bu uni doimiy esib turadigan shamoldan va qishning qattiq sovuqlaridan saqlaydi. Past boʻy archani shamoldan va qattiq sovuqlardan saqlaydi.

Yarimbutalar va koʻp yillik oʻtlarning qishlashidagi farq nimada?
  1. Yarimbutaning kurtaklari tuproq ostida qishlaydi, koʻp yillik oʻtning yogʻochlashgan poyasi saqlanadi
  2. Yarimbutaning yuqori yashil qismini sovuq urib ketadi, koʻp yillik oʻtning yerusti qismi qurib, kurtaklari tuproq ostida qishlaydi
  3. Ikkalasining ham yerusti qismi qishda butunlay yogʻochlashadi
  4. Yarimbuta qishda yashil qoladi, koʻp yillik oʻt urugʻdan qayta unadi

To‘g‘ri javob: Yarimbutaning yuqori yashil qismini sovuq urib ketadi, koʻp yillik oʻtning yerusti qismi qurib, kurtaklari tuproq ostida qishlaydi. Yarimbutaning pastki qismi yogʻochlashgan, koʻp yillik oʻtda esa kurtaklar tuproq ostida qishlaydi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari toʻgʻri? I. Izen, keyreuk va teresken yarimbutalarga kiradi. II. Lavlagi, sabzi va shoʻlgom ikki yillik oʻtlardir. III. Bugʻdoy va arpa koʻp yillik oʻtlarga kiradi.
  1. II va III
  2. I va II
  3. I va III
  4. Faqat I

To‘g‘ri javob: I va II. III notoʻgʻri: bugʻdoy va arpa bir yillik oʻtlar.

Ikki yillik oʻtlar birinchi yili nimalarni hosil qiladi va ularda nima toʻplanadi?
  1. Yogʻochlashgan tana hosil qilib, shox-shabbasida oziq toʻplaydi
  2. Gul va meva hosil qilib, ildizida suv toʻplaydi
  3. Vegetativ organlar hosil qilib, ildizi va barglarida oziq moddalar toʻplaydi
  4. Faqat urugʻ hosil qilib, poyasida smola toʻplaydi

To‘g‘ri javob: Vegetativ organlar hosil qilib, ildizi va barglarida oziq moddalar toʻplaydi. Birinchi yili vegetativ organlar rivojlanadi, ikkinchi yili gullab meva tugadi.

Qishloq xoʻjaligida oʻstiriladigan madaniy oʻsimliklarning juda koʻpchiligi qaysi hayotiy shaklga kiradi?
  1. Bir yillik oʻtlar
  2. Ikki yillik oʻtlar
  3. Daraxtlar
  4. Yarimbutalar

To‘g‘ri javob: Bir yillik oʻtlar. Madaniy oʻsimliklarning koʻpchiligi bir yillik oʻtlardir.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiGulli oʻsimliklar bilan umumiy tanishishKeyingi →Oʻsimlik hujayrasining tuzilishi