XotirAI logotipiXotirAI
🧬 6-sinf · Botanika · 4-§.

Oʻsimlik hujayrasining tuzilishi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Hujayra nima

Tabiatdagi tirik mavjudotlarga xos eng muhim umumiy belgilardan biri ularning hujayralardan tuzilganligidir. Hujayra — tirik organizmning eng mayda tarkibiy qismi. U tiriklikka xos barcha xususiyatlarni oʻzida mujassamlantirgan.

Oʻsimliklarning barcha organlari hujayralardan tashkil topgan. Ular shakl jihatidan farq qilsa-da, ichki tuzilishiga koʻra bir-biriga juda oʻxshash boʻladi. Hujayralarda yuz beradigan hayotiy jarayonlar yagona qonunga muvofiq amalga oshadi.

Hujayraning tuzilishini oʻrganadigan va u haqida toʻliq ta'limot beradigan fan sitologiya (yunoncha «sitos» — hujayra, «logos» — ta'limot) deyiladi.

Bir va koʻp hujayrali oʻsimliklar

Limon, mandarin, pomidor, tarvuz mevasi kesib koʻrilganda ularning hujayralarini oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin. Hujayralar oʻsimlikning qaysi organida joylashishiga qarab shakli, rangi, katta-kichikligi, ichki tuzilishi va funksiyasiga koʻra bir-biridan farq qiladi. Oʻsimliklar bir yoki koʻp hujayrali boʻlishi mumkin. Bir hujayrali oʻsimliklarga ayrim tuban oʻsimlik vakillarini (xlorella, xlamidomonada va b.), koʻp hujayrali oʻsimliklarga esa barcha yuksak oʻsimlik vakillarini misol sifatida keltirish mumkin.

Hujayra ingliz fizigi Robert Guk tomonidan 1665-yilda kashf etilgan. Hujayralar kattalashtirib koʻrsatadigan asboblar yordamida oʻrganiladi.

Hujayra qobigʻi, sitoplazma, yadro

Hujayra va uning tarkibiy qismlari. Hujayra hujayra qobigʻi, sitoplazma va yadrodan tashkil topgan (9-rasm).

9-rasm. Oʻsimlik hujayrasi: 1 – hujayra qobigʻi; 2 – sitoplazma; 3 – xloroplast; 4 – yadro; 5 – xromoplast; 6 – vakuol.
9-rasm. Oʻsimlik hujayrasi: 1 – hujayra qobigʻi; 2 – sitoplazma; 3 – xloroplast; 4 – yadro; 5 – xromoplast; 6 – vakuol.

Hujayra qobigʻi kletchatkadan iborat boʻlib, tiniq va mustahkam boʻladi. U hujayrani tashqi ta'sirdan himoya qiladi va shaklini saqlab, tashqi muhit bilan bogʻlab turadi.

Sitoplazma – hujayraning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. U rangsiz, tiniq, suyuq yoki shilimshiq holda boʻlib, doimo harakatlanib turadi.

Yadro – hujayraning eng muhim tarkibiy qismi. U hujayralar boʻlinishida katta rol oʻynaydi. Koʻk-yashil suvoʻtlar, bakteriyalarning yadrosi shakllanmagan, uning moddalari sitoplazmada tarqoq holda joylashgan boʻladi. Yadro irsiy belgilarning yangi avlodga oʻtishida muhim ahamiyatga ega.

Plastidalar

Plastidalar — hujayraning asosiy tirik qismlaridan biri. Zamburugʻlar, bakteriyalar, koʻk-yashil suvoʻtlarda plastidalar boʻlmaydi. Plastidalar uch xil boʻladi: leykoplastlar (rangsiz), xromoplastlar (zargʻaldoq, qizgʻish), xloroplastlar (yashil).

Vakuol va hujayra shirasi

Vakuol – sitoplazma ichidagi hujayra shirasi bilan toʻlgan boʻshliq. U turli shaklda boʻladi. Hujayra shirasi tarkibida 70–95% suv va unda erigan koʻpgina mineral va oqsil, moy, shakar kabi organik moddalar boʻladi. Bu shira tarkibiga koʻra mevalarning ta'mi shirin, nordon va achchiq boʻladi.

Hujayralarning xilma-xilligi va preparat

Hujayralarning xilma-xilligini koʻrish uchun oʻsimliklarning turli organlaridan preparat tayyorlash kerak. Misol uchun piyozning shaffof yupqa pardasidan preparat tayyorlash ancha oson. Buning uchun uning etli qobigʻidan yupqa shaffof pardasi ajratib olinadi va buyum oynasidagi tomchi suvga qoʻyiladi. Uning hujayralari shaklining choʻziqligi, zichroq joylashganligi va plastidalarning rangsizligi bilan boshqa oʻsimlik hujayralaridan farq qiladi (10-rasm).

10-rasm. Hujayra qismlari: hujayra qobigʻi, yadro, vakuol, sitoplazma.
10-rasm. Hujayra qismlari: hujayra qobigʻi, yadro, vakuol, sitoplazma.
10-rasm. Piyoz poʻsti hujayralarining mikroskop ostida koʻrinishi.
10-rasm. Piyoz poʻsti hujayralarining mikroskop ostida koʻrinishi.

Hujayralar oʻlchami jihatidan ham bir-biridan farq qilishi endi sizga ma'lum. Koʻpchilik oʻsimliklarning hujayrasi juda kichkina boʻladi. Lekin yiriklari ham bor. Masalan, chigit yuzasidagi tola (tuk) bitta hujayradan iborat boʻlib, uzunligi 3–4 sm ga yetadi (11-rasm).

11-rasm. Chigit tolalari.
11-rasm. Chigit tolalari.

Shunday qilib, har xil turga tegishli oʻsimliklar hujayrasi oʻziga xos shaklda boʻlishiga ishonch hosil qildik. Hatto bir tup oʻsimlikning turli organlaridagi hujayralar ham har xil – choʻziq, yumaloq, koʻp qirrali va boshqa shakllarda boʻlishi mumkin. Hujayralar shakliga va bajaradigan vazifasiga qarab xilma-xil boʻladi.

Hujayraning kimyoviy tarkibi

Hujayraning kimyoviy tarkibi. Har qanday hujayra tarkibida anorganik va organik moddalar boʻladi.

Bilimingizni sinang

«Sitologiya» soʻzidagi yunoncha «sitos» qanday ma'noni bildiradi?
  1. Yadro
  2. Hujayra
  3. Toʻqima
  4. Ta'limot

To‘g‘ri javob: Hujayra. Sitologiya: «sitos» – hujayra, «logos» – ta'limot.

Hujayrani kim va qachon kashf etgan?
  1. Qadimgi yunon olimi Teofrast, 1665-yilda
  2. Avstriyalik olim E.Zyuss, 1665-yilda
  3. Ingliz fizigi Robert Guk, 1875-yilda
  4. Ingliz fizigi Robert Guk, 1665-yilda

To‘g‘ri javob: Ingliz fizigi Robert Guk, 1665-yilda. Hujayra 1665-yilda Robert Guk tomonidan kashf etilgan.

Hujayra qobigʻi qanday vazifani bajaradi?
  1. Irsiy belgilarni yangi avlodga oʻtkazadi
  2. Zaxira moddalarni saqlaydi
  3. Hujayrani tashqi ta'sirdan himoya qiladi va shaklini saqlaydi
  4. Fotosintez jarayonini amalga oshiradi

To‘g‘ri javob: Hujayrani tashqi ta'sirdan himoya qiladi va shaklini saqlaydi. Qobiq hujayrani himoya qiladi, shaklini saqlaydi va tashqi muhit bilan bogʻlaydi.

Qaysi organizmlarning yadrosi shakllanmagan boʻlib, moddalari sitoplazmada tarqoq joylashgan?
  1. Yuksak oʻsimliklar
  2. Xlorella va xlamidomonada
  3. Koʻk-yashil suvoʻtlar va bakteriyalar
  4. Limon va tarvuz

To‘g‘ri javob: Koʻk-yashil suvoʻtlar va bakteriyalar. Koʻk-yashil suvoʻtlar va bakteriyalarning yadrosi shakllanmagan.

Plastidalarni vazifasi yoki xususiyati bilan moslang: 1) xloroplastlar; 2) xromoplastlar; 3) leykoplastlar. a) zaxira moddalar saqlanadi; b) fotosintez boradi; c) gul va mevalarga rang beradi.
  1. 1-b, 2-c, 3-a
  2. 1-a, 2-b, 3-c
  3. 1-c, 2-a, 3-b
  4. 1-b, 2-a, 3-c

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-c, 3-a. Xloroplastlarda fotosintez, xromoplastlar rang beradi, leykoplastlarda zaxira saqlanadi.

Yadro hujayrada qaysi jarayonlarda muhim ahamiyatga ega?
  1. Hujayra boʻlinishida va irsiy belgilarning yangi avlodga oʻtishida
  2. Faqat tashqi ta'sirdan himoyalashda
  3. Hujayra shirasini hosil qilishda va shaklni saqlashda
  4. Fotosintezda va zaxira moddalar toʻplanishida

To‘g‘ri javob: Hujayra boʻlinishida va irsiy belgilarning yangi avlodga oʻtishida. Yadro boʻlinishda katta rol oʻynaydi va irsiy belgilarni yangi avlodga oʻtkazadi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari toʻgʻri? I. Zamburugʻlar, bakteriyalar va koʻk-yashil suvoʻtlarda plastidalar boʻlmaydi. II. Xloroplastlar yashil xlorofill pigmentiga ega. III. Leykoplastlarda fotosintez jarayoni boradi.
  1. I va III
  2. I va II
  3. II va III
  4. Faqat III

To‘g‘ri javob: I va II. III notoʻgʻri: fotosintez xloroplastlarda boradi.

Hujayra shirasi tarkibida necha foiz suv boʻladi?
  1. 98–100%
  2. 40–55%
  3. 10–30%
  4. 70–95%

To‘g‘ri javob: 70–95%. Hujayra shirasi tarkibida 70–95% suv boʻladi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiOʻsimliklarning hayotiy shakllariKeyingi →Hujayralarning hayotiy faoliyati