XotirAI logotipiXotirAI
🧬 6-sinf · Botanika · 13-§.

Poyaning ichki tuzilishi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Poya va uning vazifalari

Poya yuksak oʻsimliklarning yer ustidagi asosiy vegetativ organi boʻlib, tayanch, moddalar transporti, zaxira oziq moddalar toʻplash, vegetativ koʻpayish kabi funksiyalarni bajaradi. Poya urugʻning murtak qismidagi boshlangʻich poyachadan hosil boʻladi. Urugʻning unishi bilan poya yer ustiga chiqadi va meristema hujayralarning boʻlinishi hamda yiriklashishi hisobiga oʻsadi.

Oʻsimliklar poyasi ular qaysi sistematik birlikka kirishi (bir va ikki urugʻpallali) va qaysi hayotiy shaklda (oʻt, buta yoki daraxt) boʻlishiga qarab ichki tuzilishi turlicha boʻladi.

Daraxt, butalar tanasining tuzilishi oʻt oʻsimliklar poyasining tuzilishidan tubdan farq qiladi. Quyida tut daraxtining yosh poyasi ichki tuzilishi bilan tanishamiz.

Tut poyasining qavatlari

Poyaning yuzasi bir qavat hujayralardan tashkil topgan epiderma bilan qoplangan. Epiderma ostida koʻp qavatli tirik hujayralardan hosil boʻlgan poʻst parenximasi (asosiy toʻqima) joylashgan.

Poʻst ostidagi qavat lub (floema), undan ichkarida kambiy, kambiydan keyin esa yogʻochlik (ksilema), uning oʻrtasida oʻzak joylashgan.

Yasmiqcha va poʻstloq

Yozning ikkinchi yarmida tut poyasi poʻstining sirtida qoʻngʻir rangli yasmiqchalar hosil boʻladi. Poya ichidagi tirik hujayralar ana shu yasmiqchalar orqali nafas oladi.

Poʻst asta-sekin poʻkaklasha boradi va poʻstloq hosil qiladi. Poʻkak qalinlashgan sari poʻstloqdagi tirik hujayralar kamaya boradi. Tanada va eski shoxlarda poʻstloq qavati qalin boʻladi. Qalin poʻstloq ichkaridagi tirik hujayralarni qishki sovuqdan, yozgi issiqdan va turli zararli kasalliklar tugʻdiruvchi mikroblardan himoya qiladi.

Lub (floema) va lub tolalari

Floema asosiy (parenxima), mexanik (lub tolalari) va oʻtkazuvchi (elaksimon naylar) toʻqima hujayralaridan tashkil topadi. Tut novdasining egiluvchan va pishiq boʻlishi lub tolalarining koʻpligiga bogʻliq.

Lub tolalari kanop, zigʻir poyasida yaxshi rivojlangan boʻlib, ulardan ip tayyorlanadi, arqon, qop, gazlama toʻqishda foydalaniladi. Lub tolalari orasida teshikli toʻsiqlar bilan boʻlingan choʻziq, ingichka naychalar boʻladi. Ular elaksimon naychalar deyiladi. Bu naychalar orqali barglardan oʻsimlikning boshqa organlariga organik moddalar oʻtadi.

Yogʻochlik (ksilema)

Floema ostida, novdaning yogʻochlashgan oq rangli qismi koʻrinadi. Oʻsimliklarning yogʻochlik qismi (ksilema) ularning turiga qarab qattiq (qayragʻoch, eman, yongʻoq, oʻrik, zarang, saksovul, yulgʻun), yumshoq (tol, terak, jiyda), ogʻir va yengil boʻladi. Yogʻochi qattiq daraxtlardan mebel va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlari tayyorlashda foydalaniladi.

Ksilema (yogʻochlik) oʻtkazuvchi (naylar), mexanik (yogʻochlik tolalari), asosiy (parenxima) toʻqima hujayralaridan tashkil topgan. Oʻtkazuvchi naylar orqali suv va unda erigan mineral tuzlar ildizdan oʻsimlikning barcha organlariga tarqaladi.

Kambiy, oʻzak va xulosa

Lub bilan yogʻochlik orasidagi yosh, nozik hujayralar kambiy qavatini hosil qiladi. Bu hujayralar doimo boʻlinib (koʻpayib) turadi. Poya ana shu hujayralar hisobiga eniga oʻsadi.

Agar yogʻochlik koʻndalangiga kesib qaralsa, uning markaziy qismida joylashgan oʻzakni koʻrish mumkin. Oʻzak asosiy (parenxima) toʻqima hujayralaridan tashkil topgan. Ayrim daraxtlarning oʻzagi boʻsh, yumshoq yoki chirigan boʻladi. Yosh novdalarning oʻzak hujayralari tirik boʻladi. Ularda, odatda, organik moddalar toʻplanadi.

Xulosa qilib aytganda, poya ichki tuzilishiga koʻra poʻst yoki poʻkak, floema, kambiy, yogʻochlik va oʻzakdan iborat.

Bilimingizni sinang

Tut yosh poyasi qavatlarini tashqaridan ichkariga qarab joylashtiring: 1) kambiy; 2) lub (floema); 3) yogʻochlik (ksilema); 4) poʻst parenximasi.
  1. 4-1-2-3
  2. 4-2-1-3
  3. 2-4-1-3
  4. 4-2-3-1

To‘g‘ri javob: 4-2-1-3. Epiderma ostida poʻst parenximasi, undan ichkarida lub, kambiy, yogʻochlik va oʻzak joylashgan.

Qalin poʻstloq poya ichidagi tirik hujayralar uchun qanday ahamiyatga ega?
  1. Ularning boʻlinishini tezlashtiradi
  2. Ularni sovuq, issiq va kasallik tugʻdiruvchi mikroblardan himoya qiladi
  3. Ularda nafas olishni kuchaytiradi
  4. Ularga organik moddalarni yetkazib beradi

To‘g‘ri javob: Ularni sovuq, issiq va kasallik tugʻdiruvchi mikroblardan himoya qiladi. Qalin poʻstloq tirik hujayralarni qishki sovuqdan, yozgi issiqdan va zararli mikroblardan himoya qiladi.

Qaysi oʻsimliklar poyasida lub tolalari yaxshi rivojlangan boʻlib, ulardan ip, arqon, qop va gazlama tayyorlanadi?
  1. Yongʻoq va oʻrik
  2. Kanop va zigʻir
  3. Eman va zarang
  4. Tol va terak

To‘g‘ri javob: Kanop va zigʻir. Lub tolalari kanop va zigʻir poyasida yaxshi rivojlangan.

Floema va ksilemaning tarkibi qaysi javobda toʻgʻri koʻrsatilgan?
  1. Ikkalasi ham asosiy, mexanik va oʻtkazuvchi toʻqimadan iborat; mexanik qismi floemada lub, ksilemada yogʻochlik tolalari
  2. Floema faqat oʻtkazuvchi, ksilema asosiy va mexanik toʻqimadan iborat
  3. Floemada mexanik qism yogʻochlik tolalari, ksilemada lub tolalari
  4. Floemada oʻtkazuvchi qism naylar, ksilemada elaksimon naylar

To‘g‘ri javob: Ikkalasi ham asosiy, mexanik va oʻtkazuvchi toʻqimadan iborat; mexanik qismi floemada lub, ksilemada yogʻochlik tolalari. Ikkalasi ham uch xil toʻqimadan iborat: floemada lub tolalari va elaksimon naylar, ksilemada yogʻochlik tolalari va naylar.

Poyaning eniga oʻsishi qaysi qavat hujayralarining doimiy boʻlinishi hisobiga sodir boʻladi?
  1. Kambiy
  2. Oʻzak
  3. Poʻst parenximasi
  4. Lub tolalari

To‘g‘ri javob: Kambiy. Lub va yogʻochlik orasidagi kambiy hujayralari doimo boʻlinib, poyani eniga oʻstiradi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari toʻgʻri? I. Oʻzak yogʻochlikning markaziy qismida joylashgan; II. Yosh novdalar oʻzak hujayralarida odatda organik moddalar toʻplanadi; III. Oʻzak oʻtkazuvchi toʻqimadan tashkil topgan.
  1. II va III
  2. I va III
  3. I, II va III
  4. I va II

To‘g‘ri javob: I va II. Oʻzak asosiy (parenxima) toʻqimadan iborat, oʻtkazuvchi toʻqimadan emas; III notoʻgʻri.

Moslang: 1) poʻst parenximasi; 2) kambiy; 3) oʻzak. a) lub va yogʻochlik orasidagi yosh, nozik, doimo boʻlinuvchi hujayralar; b) epiderma ostidagi koʻp qavatli tirik hujayralar; c) yogʻochlikning markaziy qismida joylashgan asosiy toʻqima.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-b, 2-c, 3-a
  3. 1-b, 2-a, 3-c
  4. 1-c, 2-a, 3-b

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. Poʻst parenximasi epiderma ostida, kambiy lub va yogʻochlik orasida, oʻzak esa markazda joylashgan.

Tut novdasining egiluvchan va pishiq boʻlishi nimaga bogʻliq?
  1. Yogʻochlik tolalarining kamligiga
  2. Lub tolalarining koʻpligiga
  3. Oʻzak hujayralarining tirikligiga
  4. Poʻkak qavatining yupqaligiga

To‘g‘ri javob: Lub tolalarining koʻpligiga. Tut novdasining egiluvchanligi va pishiqligi lub tolalarining koʻpligiga bogʻliq.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiKurtakKeyingi →Novda tizimining shakllanishi