XotirAI logotipiXotirAI
🧬 6-sinf · Botanika · 25-§.

O‘simliklarning mineral oziqlanishi. Ildiz bosimi. O‘g‘itlar

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Suvning ildizga o‘tishi

Tuproqdagi suv ildiz tukchalariga, ulardan esa po‘stloq hujayralariga qanday o‘tadi? Bu savolga juda ko‘p misollar bilan javob berish mumkin. O‘simliklar ildizining muhim vazifasi tuproqdan suv va unda erigan oziq moddalarni shimib olib, yerusti qismiga uzatishdan iborat.

Tuproqdagi suv va unda erigan oziq moddalar dastlab ildiz tukchalariga, so‘ngra ular bilan yonma-yon joylashgan po‘stloq hujayralariga o‘tadi. Hujayradan hujayraga so‘rilgan suv va unda erigan oziq moddalar ildizning o‘tkazuvchi qismiga yetib boradi va u yerdan o‘simlikning yerusti qismiga ko‘tariladi.

Suvning o‘simlik uchun ahamiyati

Boshqa tirik organizmlar kabi, o‘simliklar ham suv bilan tirik. Ularda boradigan ko‘pgina biologik jarayonlar suv tufayli amalga oshadi. Eng muhimi, suvda o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan oziq moddalar erigan holda bo‘ladi. Suv orqali ular hujayra, to‘qimalarga va o‘simliklarning boshqa organlariga o‘tadi. Suv yetarli bo‘lganda o‘simliklar hujayrasi tarang holatda bo‘ladi. Aks holda, o‘simliklar so‘lib qoladi.

So‘ligan o‘simliklarga suv quyilganda, ular qanday qilib tiklanishi sizga ma’lum.

Ildiz bosimi

O‘simliklarning poyasi yoki shoxi kesilsa, ulardan suv tomchilari sizib chiqadi. Siz buni shira harakati boshlangan vaqtda kesilgan tok, terak, tol novdalarida ko‘p ko‘rgansiz. Yoki yantoq ildiz bo‘g‘zidan kesib tashlansa, undan suv tomchilari yumalab tushishining guvohi bo‘lasiz. Bu suyuqlik o‘z-o‘zidan chiqmay, balki ildiz bosimi kuchi ta’sirida harakatga keladi. Bu kuch suvni va unda erigan oziq moddalarni bir hujayradan ikkinchisiga o‘tishida pastdan yuqoriga ko‘tarilishiga majbur etadi (55-rasm).

55-rasm. Ildiz bosim kuchini aks ettiruvchi tajriba
55-rasm. Ildiz bosim kuchini aks ettiruvchi tajriba

Mavsum va sug‘orish

Qish kirishi bilan ko‘p yillik o‘simliklarning ildiz tukchalari o‘z faoliyatini to‘xtatadi. Bahor kelib, kunlar isishi bilan ildiz tukchalari yana faollashadi.

Yoz oylarida O‘zbekiston sharoitida yog‘ingarchilik deyarli bo‘lmay, harorat ko‘tarilib, o‘simliklarning suvga ehtiyoji ortadi. Shuning uchun deyarli hamma madaniy o‘simliklar sug‘orib o‘stiriladi. Lekin ekinlarni sug‘orishda suvning ortiqcha isrof bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.

Shunday qilib, o‘simliklar ildizining bosim kuchi ta’sirida ildiz tukchalari orqali yerdan suv va unda erigan moddalarni tuproqdan shimib oladi.

O‘g‘itlar va ularning turlari

O‘simliklar yaxshi o‘sishi, mo‘l hosil berishi va uzoq yil yashashi uchun tuproqqa o‘g‘it solish kerak. O‘g‘it tarkibida turli mineral tuzlar, mikroelementlar va boshqalar bo‘ladi.

O‘g‘itlar, asosan, ikki guruhga bo‘linadi. Birinchisi, hammamizga ma’lum bo‘lgan organik o‘g‘itlar, ya’ni go‘ng. Ular tuproqda chirib, uning holatini yaxshilaydi va hosildorligini oshiradi, o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan moddalarni hosil qiladi. Ikkinchisi — mineral o‘g‘itlar. Bu o‘g‘itlar kimyo zavodlarida maxsus tayyorlanadi.

Mineral o‘g‘itlarning ta’siri

Mineral o‘g‘itlar har xil bo‘ladi. Ular azotli (selitra), fosforli va kaliyli o‘g‘itlardir. Ular o‘simliklarga har xil ta’sir qiladi. Masalan, azotli o‘g‘itlar o‘simliklarning o‘sishini tezlashtirsa, fosforli va kaliyli o‘g‘itlar mo‘l hosil to‘planishiga va uning tez pishib yetilishiga yordam beradi. Qisqa qilib aytganda, o‘g‘itlar mo‘l hosil garovidir.

Bilimingizni sinang

O‘simlik ildizining muhim vazifasi nimadan iborat?
  1. Barglarda hosil bo‘lgan shakarni to‘plash
  2. Havodan karbonat angidridni qabul qilish
  3. Tuproqdan suv va unda erigan oziq moddalarni shimib olib, yerusti qismiga uzatish
  4. Yerusti qismidan organik moddalarni tuproqqa o‘tkazish

To‘g‘ri javob: Tuproqdan suv va unda erigan oziq moddalarni shimib olib, yerusti qismiga uzatish. Ildiz tuproqdan suv va erigan oziq moddalarni so‘rib, yerusti qismiga uzatadi.

Tuproqdagi suv va unda erigan moddalar o‘tadigan yo‘lni to‘g‘ri ketma-ketlikda joylashtiring: 1) po‘stloq hujayralari; 2) o‘simlikning yerusti qismi; 3) ildiz tukchalari; 4) ildizning o‘tkazuvchi qismi.
  1. 1-3-4-2
  2. 3-4-1-2
  3. 3-1-4-2
  4. 3-1-2-4

To‘g‘ri javob: 3-1-4-2. Suv avval ildiz tukchalariga, so‘ng po‘stloq hujayralariga, ildizning o‘tkazuvchi qismiga va yerusti qismiga o‘tadi.

Suv o‘simlik hayotida nima uchun alohida ahamiyatga ega?
  1. Suv tuproqdagi mineral tuzlarni butunlay yo‘qotadi
  2. Suv faqat o‘simlik tanasining shaklini saqlaydi
  3. Suv organik moddalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kraxmalga aylantiradi
  4. Oziq moddalar suvda erigan holda bo‘lib, u orqali hujayra va organlarga o‘tadi

To‘g‘ri javob: Oziq moddalar suvda erigan holda bo‘lib, u orqali hujayra va organlarga o‘tadi. Zarur oziq moddalar suvda erigan holda bo‘ladi va suv orqali hujayra hamda organlarga o‘tadi.

Suv yetarli bo‘lganda o‘simlik hujayralari qanday holatda bo‘ladi?
  1. Qurigan
  2. Tarang
  3. So‘lgan
  4. Bujmaygan

To‘g‘ri javob: Tarang. Suv yetarli bo‘lsa, hujayralar tarang holatda bo‘ladi; yetishmasa, o‘simlik so‘lib qoladi.

Shira harakati boshlangan vaqtda kesilgan tok, terak yoki tol novdalaridan suv tomchilari sizib chiqadi. Bu suyuqlik qaysi kuch ta’sirida harakatga keladi?
  1. Havo bosimi
  2. Ildiz bosimi
  3. Yog‘ochlikning og‘irlik kuchi
  4. Po‘stloqning qisilishi

To‘g‘ri javob: Ildiz bosimi. Suyuqlik o‘z-o‘zidan chiqmaydi, u ildiz bosimi kuchi ta’sirida harakatlanadi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Shira harakati boshlangan vaqtda kesilgan tok, terak, tol novdalaridan suv tomchilari sizib chiqadi. II. Ildiz bosimi suv va oziq moddalarni bir hujayradan ikkinchisiga o‘tishida pastdan yuqoriga ko‘tarilishga majbur etadi. III. Qish kirishi bilan ko‘p yillik o‘simliklarning ildiz tukchalari faoliyati kuchayadi.
  1. II va III
  2. I va III
  3. I va II
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: I va II. III noto‘g‘ri: qishda ildiz tukchalari o‘z faoliyatini to‘xtatadi, bahorda yana faollashadi.

O‘zbekistonda deyarli hamma madaniy o‘simliklar nima uchun sug‘orib o‘stiriladi?
  1. Yoz oylarida yog‘ingarchilik juda ko‘p bo‘lgani uchun
  2. Sovuq kelishi bilan ildiz tukchalari faollashgani uchun
  3. Yoz oylarida yog‘ingarchilik deyarli bo‘lmay, harorat ko‘tarilib, suvga ehtiyoj ortgani uchun
  4. O‘g‘itlar tuproqdagi suvni butunlay yo‘qotgani uchun

To‘g‘ri javob: Yoz oylarida yog‘ingarchilik deyarli bo‘lmay, harorat ko‘tarilib, suvga ehtiyoj ortgani uchun. Yozda yog‘in deyarli bo‘lmaydi, harorat ko‘tariladi va o‘simliklarning suvga ehtiyoji ortadi.

O‘g‘it turini uning ta’siri bilan moslang: 1) azotli o‘g‘itlar; 2) fosforli va kaliyli o‘g‘itlar; 3) organik o‘g‘itlar. a) mo‘l hosil to‘planishiga va tez pishib yetilishiga yordam beradi; b) tuproqda chirib, uning holatini yaxshilaydi; c) o‘simliklar o‘sishini tezlashtiradi.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-c, 2-a, 3-b
  3. 1-b, 2-c, 3-a
  4. 1-c, 2-b, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. Azotli o‘g‘it o‘sishni tezlashtiradi, fosforli va kaliyli o‘g‘it hosilni tez pishiradi, organik o‘g‘it tuproq holatini yaxshilaydi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiUrug‘Keyingi →Poyada oziq moddalarning harakatlanishi