O‘simliklarga ekologik omillarning ta’siri

Mavzular

Ekologik omil tushunchasi

O‘simliklarning hayoti tashqi muhit bilan uzviy bog‘langan. Tashqi muhitning o‘simlik hayot faoliyatiga ta’sir etuvchi ayrim tarkibiy qismiga ekologik omil deb ataladi. Ekologik omillar yig‘indisi, o‘simliklarning yashash sharoiti, ya’ni ularning tashqi muhitini belgilab beradi.

Ekologik omillar abiotik va biotik guruhlarga ajratiladi. Abiotik omillarga o‘lik tabiatning tarkibiy qismlari kiradi. Ulardan eng muhimlari tuproq, harorat, suv, yorug‘lik va havodir. Biotik omillarga tirik tabiatning tarkibiy qismlari kiradi. Bularga bakteriyalar, zamburug‘lar, hayvonlar va o‘simliklar kiradi.

Tuproq, yorug‘lik, harorat

Tuproq o‘simliklarning yashash muhiti hisoblanadi. Ularni suv va mineral ozuqa moddalar bilan ta’minlaydi.

Yorug‘lik va harorat ta’sirida o‘simlikda fotosintez, nafas olish, o‘sish, urug‘ning unishi va mevalarning pishishi kabi muhim hayotiy jarayonlar sodir bo‘ladi.

Suv, yorug‘lik va havo

Suv o‘simlik organizmi umumiy vaznining 60–90 foizini tashkil etadi. Sitoplazmadagi suvli muhitda o‘simlik hujayrasining asosiy hayotiy jarayonlari kuzatiladi. Suv oqimi bilan ozuqa moddalarning harakati ham amalga oshadi.

Yorug‘lik yashil o‘simliklar uchun juda zarur, chunki faqat yorug‘likda fotosintez jarayoni boradi. O‘simliklar yorug‘likka munosabatiga qarab, soyasevarlar, yorug‘sevarlarga ajratiladi.

Havo gazlar aralashmasidan iborat bo‘lib, ular orasida o‘simlik uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan kislorod va karbonat angidrid gazi bor. Karbonat angidrid fotosintez jarayonida o‘zlashtiriladi, kislorod esa nafas olish uchun zarur. Shamol ham o‘simliklarning suv bug‘latishi hamda ba’zi o‘simliklarning changlanishi, urug‘ va mevalarning tarqalishida katta rol o‘ynaydi.

Tirik organizmlar ta’siri

O‘simliklar hayotiga tirik organizmlar ham ta’sir etadi. Tuproqdagi turli organizmlar, jumladan, bakteriyalar tuproqda erkin yashab, havo tarkibidagi azotni o‘zlashtirib, tuproq tarkibini unumdor qilishda, dukkakli o‘simliklar ildizida yashovchi tugunak bakteriyalar o‘simliklarni ozuqa bilan ta’minlashda muhim o‘rin egallaydi. Bundan tashqari tuproqdagi mikroorganizmlar ta’sirida organik moddalar parchalanadi. Parchalangan moddalarni yashil o‘simliklar o‘zlashtiradi.

O‘simliklar bir-biriga ijobiy va salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, yorug‘sevar o‘simliklar soyasevar o‘simliklarga sharoit yaratsa, zarpechak, devpechak, shumg‘iya kabi parazit o‘simliklar ayrim yovvoyi va madaniy o‘simliklarning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Fitonsidlar va hayvonlar

Archa, qarag‘ay, terak va boshqa o‘simliklar o‘zidan uchuvchan modda (fitonsid)lar ajratib chiqaradi. Ajralgan moddalar ko‘pchilik zararli mikroorganizmlarni holdan toydiradi, hatto nobud qiladi.

Qushlar va ayrim sutemizuvchi hayvonlar danakli mevalarni yeb, ularning urug‘larini boshqa joylarga tarqatishga sababchi bo‘ladi. Hayvonlarning o‘simliklarga ta’siri xilma-xil yo‘llar bilan namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, o‘simliklar hayoti tashqi muhitning ayrim ekologik omillari ta’sirida bo‘ladi. O‘simliklar turlarining kamayishiga va yashash sharoitiga inson bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Inson ta’siri

Odamlar xo‘jalik faoliyatida o‘simliklar dunyosiga juda katta ta’sir etadi. Ularning o‘simliklarga ta’sirini ijobiy va salbiy ta’sirlarga ajratish mumkin. Ijobiy ta’sirlarga katta maydonlarda xilma-xil madaniy o‘simliklarni ekish va yuqori hosil olish, o‘rmonlarni tiklash, ochiq joylarga daraxtlar ekish, shahar va qishloqlarni ko‘kalamzorlashtirish kabilar kiradi. Salbiy ta’sirlarga o‘rmonlarni kesish, o‘simliklarni ildizi, tugunagi va ildizpoyasi bilan yig‘ish va o‘rish, mol boqish, suv omborlari qurish, yangi yerlarni o‘zlashtirish, tashqi muhitni zararli kimyoviy moddalar bilan ifloslash kabilar kiradi.

Odamlarning o‘simliklarga salbiy ta’sirlari natijasida Yer yuzida o‘simliklar qoplami qisqarib, turlar tarkibi kamayib bormoqda.

Orol va dorivor o‘simliklar

Insonning suvdan noto‘g‘ri foydalanishi oqibatida Orol dengizining sathi pasayib ketdi, natijada zaharli chiqindilar bilan ifloslangan tuproq o‘simliklarga salbiy ta’sir etmoqda. Daryo bo‘ylaridagi to‘qaylar quriy boshladi. Ilgarigi hosildor o‘tloq va pichanzorlarning mahsuldorligi keskin o‘zgardi.

O‘rmonlar yong‘inlardan va suv bosishlardan ham katta zarar ko‘radi. Sayyohlar ham o‘rmonlarga katta ziyon yetkazadilar. Ular chodir qurish uchun bir necha yosh daraxtlarni kesadilar.

Inson dorivor o‘simliklardan keng foydalanadi. Hozirgi davrda dorivor o‘simliklarning 1500 dan ortiq turidan dunyo miqyosida foydalaniladi. Shuning uchun ham ba’zi bir dorivor o‘simliklar doimiy ravishda yig‘ilishi natijasida ularning zaxiralari kamayib ketmoqda.

Bilimingizni sinang