XotirAIQirqbo‘g‘imlar bo‘limi
Mavzular
Qirqbo‘g‘imlar va dala qirqbo‘g‘imi
Yer yuzida qirqbo‘g‘imlarning 30 dan ortiq turi o‘sadi. O‘zbekistonda qirqbo‘g‘imlarning bitta turkumiga kiruvchi 2 turi uchraydi. Qirqbo‘g‘imlar ko‘p yillik o‘simlik bo‘lib, jinsiy, jinssiz va vegetativ yo‘l bilan ko‘payadi.
Dala qirqbo‘g‘imi ildizpoyali ko‘p yillik o‘t bo‘lib, daryo, kanal va ariqlar bo‘yidagi sernam yerlarda, zovurlar yoqasida, buloqlar atrofida o‘sadi.
Dala qirqbo‘g‘imining tuzilishi
Dala qirqbo‘g‘imining poyasi, shoxlari serqirra va bo‘g‘imlarga bo‘lingan. Shuning uchun ham unga qirqbo‘g‘im deb nom berilgan. Bo‘g‘im oraliqlarining ichi kavak. Uning shoxlari faqat poya bo‘g‘imlaridan chiqadi va bo‘g‘imlarda halqa hosil qilib joylashadi. Barglari mayda bo‘lib, poya va shoxlardagi bo‘g‘imlarda halqa hosil qilib o‘rnashgan.
Bahorgi novda va sporalar
Erta bahorda dala qirqbo‘g‘imining ildizpoyasidagi kurtaklardan bahorgi – generativ novda o‘sib chiqadi. Bu novda qo‘ng‘ir rangli, shoxlanmagan bo‘lib, uchida spora beruvchi bitta boshoq hosil bo‘ladi. Ularda sporofillar (shakli o‘zgargan barg) halqa hosil qilib o‘rnashadi. Sporofillarning ostki tomonida 6–8 ta sporangiy joylashgan. Sporangiyda esa sporalar yetiladi (87-rasm).
Gametofit va urug‘lanish
Spora beruvchi boshoqlarda yetishgan sporalar tashqariga chiqqach, suv yoki shamol yordamida tarqaladi. O‘sish uchun qulay sharoitga tushgan sporalarning ayrimlaridan erkak gametofit, ayrimlaridan esa urg‘ochi gametofit unib chiqadi. Erkak gametofit – yashil, chetlari bo‘lingan o‘simta. Undagi anteridiylarda ko‘p xivchinli spermatozoidlar hosil bo‘ladi. Urg‘ochi gametofit esa erkak o‘simtadan biroz kattaroq bo‘lib, undagi arxegoniy ichida tuxum hujayra hosil bo‘ladi.
Spermatozoidning tuxum hujayrasiga kelib qo‘shilishi (urug‘lanish) qirqbo‘g‘imlarda faqat suvda amalga oshadi. Urug‘langan tuxum hujayradan hosil bo‘lgan murtak o‘sib, yangi o‘simlik – sporofitni hosil qiladi.
Yozgi novda va ko‘payish
Yozning boshlarida dala qirqbo‘g‘imining ildizpoyasidan yozgi – vegetativ novda o‘sib chiqadi. Bu novda nozik, yashil va shoxlangan bo‘ladi. U fotosintez jarayonida organik moddalarni hosil qilishda ishtirok etadi.
Qirqbo‘g‘imlar sporalari orqali ko‘payishdan tashqari ildizpoyalari orqali vegetativ yo‘l bilan ham ko‘payadi.
Sershox qirqbo‘g‘im va ahamiyati
O‘zbekistonda qirqbo‘g‘imning sershox qirqbo‘g‘im deb nomlanadigan ikkinchi turi ham o‘sadi. Bu tur dala qirqbo‘g‘imidan bahorgi novdasining yo‘qligi, spora beruvchi boshoqlari shoxlangan novdalar uchida hosil bo‘lishi bilan farq qiladi.
Qirqbo‘g‘imlar qimmatli dorivor o‘simliklardir. Ularning poya va shoxlaridan tayyorlangan qaynatma va damlama siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
Bilimingizni sinang
O‘zbekistonda qirqbo‘g‘imlarning nechta turi uchraydi?
- 5 ta
- 2 ta
- 1 ta
- 10 ta
To‘g‘ri javob: 2 ta. O‘zbekistonda qirqbo‘g‘imlarning bitta turkumiga kiruvchi 2 turi uchraydi.
Dala qirqbo‘g‘imining erta bahorda o‘sib chiqadigan generativ novdasi qanday?
- Qo‘ng‘ir rangli, shoxlanmagan, uchida bitta spora beruvchi boshoqli
- Yashil, shoxlanmagan, uchida bir nechta boshoqli
- Yashil, shoxlangan, fotosintez qiluvchi
- Qo‘ng‘ir rangli, shoxlangan, boshoqsiz
To‘g‘ri javob: Qo‘ng‘ir rangli, shoxlanmagan, uchida bitta spora beruvchi boshoqli. Bahorgi generativ novda qo‘ng‘ir, shoxlanmagan bo‘lib, uchida bitta spora beruvchi boshoq hosil bo‘ladi.
Dala qirqbo‘g‘imi sporofillarining ostki tomonida nechta sporangiy joylashgan?
- 4–5 ta
- 2–3 ta
- 10–12 ta
- 6–8 ta
To‘g‘ri javob: 6–8 ta. Sporofillarning ostki tomonida 6–8 ta sporangiy joylashgan.
Dala qirqbo‘g‘imiga nima sababdan «qirqbo‘g‘im» deb nom berilgan?
- Bahorgi novdasi qirqilgan boshoq hosil qilgani uchun
- Barglari qirqilgan patsimon shaklda bo‘lgani uchun
- Ildizpoyasi bo‘g‘imlarga bo‘lingan bo‘lgani uchun
- Poyasi va shoxlari serqirra, bo‘g‘imlarga bo‘lingan bo‘lgani uchun
To‘g‘ri javob: Poyasi va shoxlari serqirra, bo‘g‘imlarga bo‘lingan bo‘lgani uchun. Poyasi va shoxlari serqirra va bo‘g‘imlarga bo‘lingani uchun unga qirqbo‘g‘im deb nom berilgan.
Dala qirqbo‘g‘imining bahorgi va yozgi novdalarini taqqoslang. Qaysi javob to‘g‘ri?
- Yozgi novda spora beruvchi boshoq hosil qiladi, bahorgi novda esa fotosintez qiladi
- Bahorgi novda yashil va shoxlangan, yozgi novda qo‘ng‘ir va shoxlanmagan
- Bahorgi novda spora beruvchi boshoq hosil qiladi, yozgi novda esa fotosintezda ishtirok etadi
- Ikkala novda ham spora beruvchi boshoq hosil qiladi
To‘g‘ri javob: Bahorgi novda spora beruvchi boshoq hosil qiladi, yozgi novda esa fotosintezda ishtirok etadi. Bahorgi (generativ) novda boshoq bilan sporalar hosil qiladi; yozgi (vegetativ) novda yashil, shoxlangan bo‘lib, fotosintez qiladi.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Qirqbo‘g‘imlarda urug‘lanish faqat suvda amalga oshadi; II. Erkak gametofit urg‘ochi gametofitdan biroz kattaroq bo‘ladi; III. Qirqbo‘g‘imlar ildizpoyalari orqali vegetativ ko‘paya oladi.
- I va II
- II va III
- I va III
- I, II va III
To‘g‘ri javob: I va III. II noto‘g‘ri: urg‘ochi gametofit erkak o‘simtadan biroz kattaroq bo‘ladi.
Qirqbo‘g‘imlarning tuzilmalarini ularning xususiyati bilan moslang: 1) Erkak gametofit; 2) Urg‘ochi gametofit; 3) Sporofill; a) arxegoniy ichida tuxum hujayra hosil bo‘ladigan o‘simta; b) anteridiylarda ko‘p xivchinli spermatozoidlar hosil bo‘ladigan o‘simta; c) shakli o‘zgargan barg.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-b, 2-a, 3-c
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-c, 2-a, 3-b
To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. Erkak gametofitda anteridiylar, urg‘ochisida arxegoniylar bo‘ladi; sporofill – shakli o‘zgargan barg.
Qirqbo‘g‘imlar hayot siklidagi bosqichlarni ketma-ketlikda joylashtiring: 1) urug‘lanish; 2) sporadan gametofit unib chiqadi; 3) murtak o‘sib, yangi sporofit hosil qiladi; 4) sporalar suv yoki shamol yordamida tarqaladi.
- 4-1-2-3
- 2-4-1-3
- 4-2-3-1
- 4-2-1-3
To‘g‘ri javob: 4-2-1-3. Sporalar tarqaladi, ulardan gametofit unadi, urug‘lanish bo‘ladi, murtakdan sporofit o‘sadi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash