XotirAI logotipiXotirAI
🧬 7-sinf · Zoologiya · 12-§.

Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi, nerv sistemasi va rivojlanishi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Halqali chuvalchanglar tipi

Halqali chuvalchanglar tanasi ko‘p sonli halqalarga bo‘lingan. Ularning hazm qilish, ayirish, qon aylanish, nerv, jinsiy sistemasi rivojlangan. Bu tipga ko‘p tukli halqalilar, kam tukli halqalilar va zuluklar sinflari kiradi.

Yomg‘ir chuvalchangi halqali chuvalchanglar tipining kam tuklilar sinfiga kiradi. Kam tuklilar tuproqda va chuchuk suvlarda yashaydi.

Yashash muhiti va tashqi tuzilishi

Yomg‘ir chuvalchangi chirindiga boy nam tuproqlarda hayot kechiradi. Uni ariqlar bo‘yida, beda, sabzavot va poliz ekinlari ekilgan dalalar tuprog‘ida uchratish mumkin. Kuchli jaladan so‘ng ba’zan ko‘plab yer yuziga chiqishi sababli ular yomg‘ir chuvalchanglari deb ataladi.

Yomg‘ir chuvalchangi tanasining uzunligi 8–10 sm, oldingi uchi konussimon o‘tkirlashgan. Tanasi halqaga o‘xshash tortmalar bilan ko‘p sonli bo‘g‘imlarga bo‘lingan (24-rasm). Har bir tana bo‘g‘imining qorin tomonida to‘rt juftdan kalta va ingichka tuklar joylashgan. Tuklar harakatlanayotgan chuvalchang uchun tayanch vazifasini bajaradi. Oldingi tomondagi bir necha tana halqalari yo‘g‘onlashib, maxsus belbog‘ hosil qiladi.

24-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi: A – yon tomondan ko‘rinishi; B – qorin tomondan ko‘rinishi: 1 – og‘iz; 2 – yon tuklar; 3 – qorin tomoni tuklari; 4 – bel- bog‘; 5 – jinsiy teshiklar
24-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi: A – yon tomondan ko‘rinishi; B – qorin tomondan ko‘rinishi: 1 – og‘iz; 2 – yon tuklar; 3 – qorin tomoni tuklari; 4 – bel- bog‘; 5 – jinsiy teshiklar

Teri-muskul xaltasi

Chuvalchang tanasi bir qavat epiteliy hujayralardan iborat yupqa teri bilan qoplangan (25-rasm). Bu hujayralar ishlab chiqaradigan shilimshiq modda terini doim namlab turadi. Teri ostida halqasimon va bo‘ylama muskullar joylashgan. Muskullar ostida ichki epiteliy qavati tana bo‘shlig‘ini o‘rab turadi. Tashqi va ichki epiteliy, halqasimon va bo‘ylama muskullar teri-muskul xaltasi deb ataladigan tana devorini hosil qiladi. Tana bo‘shlig‘ida ichki organlar joylashadi.

25-rasm. Yomg‘ir chuvalchangi tanasining ko‘ndalang kesimi: 1 – teri; 2 – halqa muskullar; 3 – bo‘ylama muskullar; 4 – tana bo‘shlig‘i; 5 – ichak; 6 – qon tomirlari; 7 – nerv tuguni
25-rasm. Yomg‘ir chuvalchangi tanasining ko‘ndalang kesimi: 1 – teri; 2 – halqa muskullar; 3 – bo‘ylama muskullar; 4 – tana bo‘shlig‘i; 5 – ichak; 6 – qon tomirlari; 7 – nerv tuguni

Harakatlanishi

Yomg‘ir chuvalchangi tana shakli va tashqi tuzilishi tuproqda in qazib hayot kechirishga moslashgan. Chuvalchang harakatlanganida oldingi qismidagi halqasimon muskullar qisqarib, tanasi cho‘ziladi va ingichkalashadi; u tanasining oldingi uchini tuproq zarralari orasiga tiqadi. Shundan keyin tana devoridagi bo‘ylama muskullar qisqaradi; tanasining oldingi qismi yo‘g‘onlashib tuproq zarralari suriladi. Chuvalchang tanasining keyingi qismini tortib oladi va o‘ziga yo‘l ochadi. Tuklari harakatlanganida tayanch vazifasini bajaradi. Teri ustidagi shilimshiq parda uning siljishini yengillashtiradi.

Tana bo‘shlig‘i

Yomg‘ir chuvalchangining suyuqlik bilan to‘lgan tana bo‘shlig‘ida ichki organlar joylashgan. Bu bo‘shliq yupqa pardadan iborat ko‘ndalang to‘siqlar bilan alohida bo‘lmalarga ajralgan. Tana bo‘shlig‘i bo‘lmalarining soni tashqi tana halqalari soniga teng. Tana bo‘shlig‘i devorining ichki yuzasi bir qavat bo‘lib joylashgan epiteliydan iborat.

Nerv sistemasi

Tanasining oldingi qismidagi nerv hujayralari to‘planib, halqum usti va halqum osti yirik nerv tugunlarini hosil qiladi (26-rasm). Ularni halqumni ikki tomondan aylanib o‘tadigan halqa nerv tolalari birlashtirib turadi. Halqum osti nerv tuguni qorin bo‘ylab ketadigan nerv zanjiri bilan tutashgan. Qorin nerv zanjirida har bir tana bo‘g‘ini to‘g‘risida bittadan kichikroq nerv tugunlari joylashgan. Hamma nerv tugunlaridan teriga va ichki organlarga nervlar chiqadi.

26-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi: 1 – og‘iz; 2 – halqum; 3 – qizilo‘ngach; 4 – jig‘ildon; 5 – oshqozon; 6 – ichak; 7 – yurak; 8 – orqa qon tomiri; 9 – qorin qon tomiri; 10 – tana bo‘shlig‘i to‘siqlari; 11 – halqum usti nerv tuguni; 12 – halqum osti nerv tuguni; 13 – qorin nerv zanjiri
26-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi: 1 – og‘iz; 2 – halqum; 3 – qizilo‘ngach; 4 – jig‘ildon; 5 – oshqozon; 6 – ichak; 7 – yurak; 8 – orqa qon tomiri; 9 – qorin qon tomiri; 10 – tana bo‘shlig‘i to‘siqlari; 11 – halqum usti nerv tuguni; 12 – halqum osti nerv tuguni; 13 – qorin nerv zanjiri

Sezgi organlari va refleks

Yomg‘ir chuvalchangining maxsus sezgi organlari bo‘lmaydi. Lekin chuvalchang terisida joylashgan nerv tolalari orqali yorug‘lik, harorat, kimyoviy va mexanik ta’sirlarni yaxshi sezadi.

Yomg‘ir chuvalchangi reflekslari ancha murakkab va xilma-xil bo‘ladi. Tanasining qaysi qismiga ta’sir qilinsa, o‘sha tomoni ta’sirlanib har xil harakat qiladi. Reflekslar yordamida chuvalchang o‘z ozig‘ini topadi, dushmanlaridan saqlanadi, kuchli yorug‘lik va issiqlikdan yashirinadi.

Ko‘payishi va regeneratsiyasi

Yomg‘ir chuvalchangi – germafrodit hayvon. Ko‘payish davrida ikki chuvalchang bir-birini urug‘lantiradi. Chuvalchang tuxum qo‘yish davrida belbog‘chasidan shilimshiq modda ajratadi. Bu moddadan pilla hosil bo‘ladi. Har qaysi pillaga 2–3, ba’zan 6–20 tagacha tuxum qo‘yadi. Pilla chuvalchang tanasidan sirg‘alib tuproqqa tushadi. Pilladagi tuxumlardan bir oydan keyin yosh chuvalchanglar chiqadi. Chuvalchanglar bir necha yil yashaydi.

Yomg‘ir chuvalchanglari ham gidra yoki oq planariya singari tanasining jarohatlangan qismini tiklash xususiyatiga ega. Chuvalchang tanasi uzilib qolganida undan yangi chuvalchanglar hosil bo‘ladi.

Bilimingizni sinang

Rasmda 2 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
  1. bel- bog‘
  2. yon tuklar
  3. jinsiy teshiklar
  4. qorin tomoni tuklari

To‘g‘ri javob: yon tuklar. 24-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi: A – yon tomondan ko‘rinishi; B – qorin tomondan ko‘rinishi: 1 – og‘iz; 2 – yon tuklar; 3 – qorin tomoni tuklari; 4 – bel- bog‘; 5 – jinsiy teshiklar

Rasmda «jinsiy teshiklar» qaysi raqam bilan ko‘rsatilgan?
  1. 5
  2. 4
  3. 3
  4. 1

To‘g‘ri javob: 5. 24-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi: A – yon tomondan ko‘rinishi; B – qorin tomondan ko‘rinishi: 1 – og‘iz; 2 – yon tuklar; 3 – qorin tomoni tuklari; 4 – bel- bog‘; 5 – jinsiy teshiklar

Rasmda 3 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
  1. ichak
  2. bo‘ylama muskullar
  3. nerv tuguni
  4. halqa muskullar

To‘g‘ri javob: bo‘ylama muskullar. 25-rasm. Yomg‘ir chuvalchangi tanasining ko‘ndalang kesimi: 1 – teri; 2 – halqa muskullar; 3 – bo‘ylama muskullar; 4 – tana bo‘shlig‘i; 5 – ichak; 6 – qon tomirlari; 7 – nerv tuguni

Rasmda «tana bo‘shlig‘i» qaysi raqam bilan ko‘rsatilgan?
  1. 3
  2. 4
  3. 2
  4. 6

To‘g‘ri javob: 4. 25-rasm. Yomg‘ir chuvalchangi tanasining ko‘ndalang kesimi: 1 – teri; 2 – halqa muskullar; 3 – bo‘ylama muskullar; 4 – tana bo‘shlig‘i; 5 – ichak; 6 – qon tomirlari; 7 – nerv tuguni

Rasmda 6 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
  1. halqa muskullar
  2. ichak
  3. bo‘ylama muskullar
  4. qon tomirlari

To‘g‘ri javob: qon tomirlari. 25-rasm. Yomg‘ir chuvalchangi tanasining ko‘ndalang kesimi: 1 – teri; 2 – halqa muskullar; 3 – bo‘ylama muskullar; 4 – tana bo‘shlig‘i; 5 – ichak; 6 – qon tomirlari; 7 – nerv tuguni

Rasmda 2 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
  1. qizilo‘ngach
  2. qorin nerv zanjiri
  3. ichak
  4. halqum

To‘g‘ri javob: halqum. 26-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi: 1 – og‘iz; 2 – halqum; 3 – qizilo‘ngach; 4 – jig‘ildon; 5 – oshqozon; 6 – ichak; 7 – yurak; 8 – orqa qon tomiri; 9 – qorin qon tomiri; 10 – tana bo‘s

Rasmda «halqum usti nerv tuguni» qaysi raqam bilan ko‘rsatilgan?
  1. 13
  2. 10
  3. 11
  4. 2

To‘g‘ri javob: 11. 26-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi: 1 – og‘iz; 2 – halqum; 3 – qizilo‘ngach; 4 – jig‘ildon; 5 – oshqozon; 6 – ichak; 7 – yurak; 8 – orqa qon tomiri; 9 – qorin qon tomiri; 10 – tana bo‘s

Rasmda 9 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
  1. qorin nerv zanjiri
  2. qorin qon tomiri
  3. qizilo‘ngach
  4. yurak

To‘g‘ri javob: qorin qon tomiri. 26-rasm. Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi: 1 – og‘iz; 2 – halqum; 3 – qizilo‘ngach; 4 – jig‘ildon; 5 – oshqozon; 6 – ichak; 7 – yurak; 8 – orqa qon tomiri; 9 – qorin qon tomiri; 10 – tana bo‘s

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiParazit chuvalchanglarning xilma-xilligiKeyingi →Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi